İslam düşüncəsinə görə, Həzrət Muhəmmədin (s) peyğəmbərliyi ilə göndərilən din son ilahi mesajdır və qiyamətə qədər insanlığın ehtiyaclarını cavablandıracaq kamil bir sistemdir. Bu iddia yalnız iman əsaslı deyil, həm də Quran ayələri, əqli əsaslandırmalar və Əhli-beyt (ə) təlimləri ilə izah edilən bir həqiqət kimi təqdim edilir.
1. Qurani-Kərimdən dəlillər
İslamın son din olması ilə bağlı ən əsas dəlillərdən biri Qurani-Kərimdəki açıq ifadələrdir.
a) “Din kamil edilmişdir” ayəsi
Allah qurani-Kərimdə buyurur: Bu gün sizin dininizi kamil etdim, sizə nemətimi tamamladım və sizin üçün din olaraq İslamı bəyənib seçdim. (Maidə,3).
Bu ayə İslamın tamamlanmış bir sistem olduğunu bildirir. “Kamil etmək” anlayışı burada təkcə ibadətlərin deyil, insan həyatının bütün sahələrini əhatə edən bir sistemin artıq tamamlandığını göstərir. Əgər din kamildirsə, yeni bir dinə ehtiyac qalmır.
b) Peyğəmbərin sonuncu olması
Allah-tala buyurur: Məhəmməd sizin kişilərinizdən heç birinin atası deyil, lakin o, Allahın Rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. (Əhzab,40).
Burada “Xatəm ən-Nəbiyyin” (peyğəmbərlərin möhürü- sonuncusu) ifadəsi açıq şəkildə peyğəmbərliyin sona çatdığını bildirir. Əgər peyğəmbərlik sona çatmışdırsa, yeni bir şəriət və din də gəlməyəcəkdir.
2. Əqli və məntiqi dəlillər
İslamın son din olmasını məntiqi olaraq izah edən bir neçə əsas prinsip vardır:
a) İnsan ağlının inkişafı sabit qanun tələb edir
Bəşəriyyət tarixi göstərir ki, insan ağlı zamanla inkişaf edir. Əgər hər dövrdə yeni bir din gəlsəydi, bu, ilahi qanunun sabitliyinə zidd olardı. İlahi hikmət tələb edir ki, insanlığın ümumi inkişaf xəttinə uyğun, universal və dəyişməz prinsiplər verilsin.
İslam isə əxlaq prinsiplərini sabit saxlayır, hüquqi və ictimai sistemin əsaslarını qoyur, və ictihad mexanizmi ilə zamanla uyğunlaşma imkanı yaradır.
Bu, yeni dinə ehtiyac olmadan sistemin davamlılığını təmin edir.
b) Kamil sistem iddiası ziddiyyət yaradır
Əgər bir sistem “kamil” elan olunursa, ondan sonra gələn başqa bir din iki ehtimal yaradar. Ya əvvəlki din natamam idi, ya da sonrakı din lazımsızdır.
Qurana görə İslam kamildir. Deməli, sonrakı din məntiqi olaraq zərurətsiz olur.
c) İnsan ehtiyaclarının universallığı
İnsan təbiəti dəyişmir: ədalət, ailə, cəmiyyət, mənəviyyat ehtiyacları sabitdir. İslam bu sabit ehtiyaclara cavab verən ümumi prinsiplər təqdim edir. Bu səbəbdən yeni bir dinin gəlməsi üçün “yeni insan təbiəti” lazım olardı ki, bu da məntiqən mümkün deyil.
3. Fəlsəfi əsaslandırma
Fəlsəfi baxımdan İslamın son din olması “ilahi hikmət” anlayışı ilə izah olunur.
a) İlahi hikmət və məqsədsizlik ziddiyyəti
Fəlsəfədə qəbul olunur ki, mükəmməl varlıq (Allah) məqsədsiz və təkrarçı iş görməz. Əgər hər əsrdə yeni din göndərilsəydi, bu, ya əvvəlkilərin qeyri-kamil olduğunu, ya da ilahi planın dəyişkən olduğunu göstərərdi.
İslam fəlsəfəsinə görə isə ilahi plan sabit, məqsədli və kamildir. Və son peyğəmbər ilə bu planın “son və tam mərhələsi” tamamlanmışdır.
b) Vəhyin təkamülü
İslam düşüncəsində vəhy tarix boyu mərhələli şəkildə inkişaf etmişdir. Misal üçün Musa (ə) hüquqi sistemi, İsa (ə) mənəvi islah,
Muhəmməd (s) peyğəmbər isə hər ikisinin sintezini gətirdi.
Bu baxımdan İslam “son sintez”dir. Fəlsəfi olaraq son sintezdən sonra yeni mərhələ yox, tətbiq dövrü gəlir.
4. Əhli-beyt (ə) hədisləri
Əhli-beyt (ə) məktəbində də İslamın son din olması açıq şəkildə vurğulanmışdır.
İmam Əli (ə)-dan nəql olunan ümumi məzmunlu rəvayətlərdə bildirilir ki, Peyğəmbər (s) sonuncu peyğəmbərdir və ondan sonra heç bir peyğəmbər gəlməyəcək.
İmam Cəfər Sadiq (ə) də müxtəlif hədislərdə vurğulamışdır ki,
İslam Allahın son və kamil dini, Quran isə qiyamətə qədər insanlara rəhbərlik edəcək bir kitabdır.
Quran və Əhli-beyt (ə0 bir-birindən ayrılmazdır və qiyamətə qədər insanlar üçün hidayət mənbəyidir.
Bu fikir onu göstərir ki, dinin davamlılığı yeni peyğəmbərlə deyil, mövcud təlimin düzgün izahı ilə təmin olunur.
5. İslamın qiyamətə qədər davam etməsinin mexanizmi
İslamın son din olmasının əsas səbəblərindən biri də, onun “özünü yeniləmə qabiliyyətidir”.
Ona görə də islamda indiyə qədər İctihad sistemi davam etməkdədir.
İslam hüququnda müctəhidlər zamanın problemlərinə Qurana və sünnəyə əsaslanaraq cavab verirlər. Bu, dini dəyişmədən onu tətbiq etmə imkanı yaradır.
b) Ümumi prinsiplər
İslam konkret yalnız bir dövrə aid qaydalar deyil, ümumi prinsiplər verir. Ona görə də islamda ədalət, zülmün qadağanlığı, insan hüquqları və əxlaq qaydaları canlı şəkildə yaşayır.
Bu prinsiplər zaman keçsə də dəyişmir.Qurani-Kərimin “din kamil oldu” və “peyğəmbərliyin sonu” bəyanı, əqli-məntiqi baxımdan dinin sabit və universal olması prinsipi, fəlsəfi olaraq ilahi hikmətin tamamlanması və Əhli-beyt (ə) təlimləri ilə birlikdə onu göstərir ki, İslam son ilahi dindir.
Bu baxımdan İslam yalnız bir tarixi mərhələ deyil, qiyamətə qədər insanlığın mənəvi və hüquqi yol xəritəsi kimi təqdim olunur.
