İnsan həyatının əsas məqsədlərindən biri mənəvi kamilliyə çatmaqdır. Bu kamillik yalnız maddi uğurlar və dünyəvi nailiyyətlərlə ölçülmür, əksinə, insanın daxili aləmi, əxlaqı və Allaha olan bağlılığı ilə müəyyən edilir. İslam dinində, xüsusilə Şiə məzhəbində, insanın mənəvi inkişafı üçün iki əsas amil ön plana çəkilir: ibadət və əxlaq. Bu iki anlayış bir-birini tamamlayaraq insanı kamil bir şəxsiyyətə çevirir.
Şiə baxışına görə ibadət yalnız zahiri əməllərdən ibarət deyil. Namaz, oruc, həcc kimi vacib ibadətlər insanın Allahla əlaqəsini möhkəmləndirən vasitələrdir, lakin onların əsas məqsədi insanın daxilində təqva, ixlas və məsuliyyət hissi yaratmaqdır. Əgər ibadət insanın davranışına təsir etmirsə, o zaman onun mahiyyəti tam dərk olunmur. Bu baxımdan imamların buyurduğu kimi, qəbul olunan ibadət insanı pislikdən uzaqlaşdırmalı və yaxşılığa yönəltməlidir.
Qurani-Kərimdə buyurulur ki, namaz insanı çirkin və pis əməllərdən çəkindirir. Bu ayə göstərir ki, ibadətin əsas məqsədi insanın əxlaqını düzəltməkdir. Şiə alimləri də bu mövzuda vurğulayırlar ki, ibadət bir növ tərbiyə vasitəsidir. İnsan gündəlik olaraq namaz qıldıqda, oruc tutduqda və digər ibadətləri yerinə yetirdikdə, bu əməllər onun ruhunu saflaşdırır və nəfsini tərbiyə edir.
Əxlaq isə insanın davranışlarının əsasıdır. Şiə mənbələrində əxlaqın əhəmiyyəti çox yüksək qiymətləndirilir. Peyğəmbərin (s) “Mən gözəl əxlaqı tamamlamaq üçün göndərilmişəm” buyuruğu bu mövzunun nə qədər mühüm olduğunu açıq şəkildə göstərir. İmam Əli (ə) isə əxlaqı insanın ən böyük sərvəti kimi təqdim edir. Onun fikrincə, insanın dəyəri onun malı və ya vəzifəsi ilə deyil, əxlaqı ilə ölçülür.
Şiə baxışında gözəl əxlaqın əsas xüsusiyyətləri arasında dürüstlük, səbir, təvazökarlıq, mərhəmət və ədalət xüsusi yer tutur. Bu xüsusiyyətlər yalnız fərdi həyat üçün deyil, cəmiyyətin sağlamlığı üçün də vacibdir. Məsələn, dürüstlük insanların bir-birinə olan etimadını artırır, ədalət isə cəmiyyətdə sabitlik yaradır. Mərhəmət və şəfqət isə insanlar arasında sevgi və birlik hissini gücləndirir.
İbadət və əxlaqın vəhdəti Şiə düşüncəsində mühüm yer tutur. Yəni yalnız ibadət edib əxlaqsız davranmaq və ya əxlaqlı olub ibadəti tərk etmək düzgün hesab edilmir. Hər iki amil birlikdə olmalıdır. İmam Cəfər Sadiq (ə) buyurur ki, ibadətin qəbul olunmasının əlamətlərindən biri insanın davranışında müsbət dəyişikliklərin olmasıdır. Bu isə onu göstərir ki, ibadət əxlaqla tamamlanmadıqda öz həqiqi təsirini göstərmir.
Bununla yanaşı, Şiə məzhəbində “nəfsin tərbiyəsi” anlayışı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsan öz daxilində olan mənfi xüsusiyyətlərlə mübarizə aparmalı, təkəbbür, paxıllıq, qəzəb kimi hissləri nəzarətdə saxlamalıdır. Bu proses “böyük cihad” kimi də tanınır. İmam Əli (ə) buyurur ki, insanın ən böyük düşməni onun nəfsidir. Bu baxımdan ibadət və əxlaq insanın nəfsini tərbiyə etmək üçün ən güclü vasitələrdir.
Mənəvi inkişaf yolunda digər vacib amillərdən biri də elm və maarifdir. Şiə məzhəbi elmə böyük əhəmiyyət verir və onu insanın yüksəlməsinin əsas vasitələrindən biri hesab edir. Elm insanın doğru ilə yanlışı ayırmasına kömək edir və onu daha şüurlu şəkildə ibadət etməyə yönəldir. Eyni zamanda elm əxlaqın formalaşmasında da mühüm rol oynayır.
Sonda qeyd etmək olar ki, ibadət və əxlaq insanın mənəvi kamilliyə çatmasında ayrılmaz iki sütundur. Şiə baxışına görə, insan bu iki amili həyatında düzgün şəkildə tətbiq etdikdə həm Allaha yaxınlaşır, həm də cəmiyyət üçün faydalı bir fərd olur. Belə insan yalnız öz həyatını deyil, ətrafındakı insanların həyatını da müsbət istiqamətdə dəyişdirə bilir. Buna görə də hər bir insan ibadətə və əxlaqa eyni dərəcədə diqqət yetirməli, öz mənəvi inkişafı üçün daim çalışmalıdır.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, Hacı Elçin Əliyev
