Giriş
İslam düşüncəsində “fitnə” anlayışı yalnız qarışıqlıq və iğtişaş mənasında deyil, insanın imanının, əxlaqının və haqq qarşısındakı mövqeyinin sınağa çəkilməsi mənasında da işlədilir. Qurani-Kərimdə insanların iman gətirdiklərini söyləməklə sınaqsız buraxılmayacaqları bildirilir. Bu baxımdan fitnə dövrləri müsəlmanın dini məsuliyyətinin daha da artdığı mərhələlərdir. Şiə məzhəbinin etiqadi və əxlaqi təlimində isə belə dövrlərdə əsas vəzifələr haqqı tanımaq, həqiqəti araşdırmaq, Əhli-beytin (ə) göstərişlərinə müraciət etmək, təmkinli davranmaq və fitnənin yayılmasına səbəb olmamaqdır.
1. Fitnənin mahiyyəti və onun təhlükəsi
Şiə düşüncəsində fitnənin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun haqq ilə batili bir-birinə qarışdırmasıdır. Belə şəraitdə insan yalnız zahiri hadisələrə əsaslanaraq düzgün qərar verə bilməz. İmam Əli (ə) Nəhcül-bəlağədə fitnələrin xüsusilə təhlükəli tərəfinin insanın qarşısında haqq yolunu qeyri-müəyyən etməsi olduğunu vurğulayır. O, fitnələri küləyin müxtəlif istiqamətlərdə yayılmasına bənzədir və bəzi fitnələri “kor və qaranlıq” xarakterli hadisələr kimi təsvir edir.
Bu baxımdan fitnə zamanı ilk vəzifə emosional reaksiyadan uzaq durmaq və hadisələrin mahiyyətini düzgün anlamağa çalışmaqdır. Məlumatın yoxlanılmadan yayılması, şayiələrə inanmaq və insanların yalnız qrup mənsubiyyətinə görə mühakimə edilməsi fitnənin daha da dərinləşməsinə səbəb ola bilər.
Qurani-Kərimin xəbər gətirən şəxsin məlumatının araşdırılmasını tələb edən prinsipi də bu məsələdə mühüm metodoloji əsasdır. Beləliklə, Şiə əxlaqında fitnə dövründə “eşitdim və yaydım” prinsipi deyil, “eşitdim, araşdırdım və sonra mövqe bildirdim” prinsipi əsas götürülməlidir.
2. Haqqı tanımaq və Əhli-beyt (ə) məktəbinə müraciət
Şiə məzhəbinin əsas xüsusiyyətlərindən biri dini rəhbərlik məsələsində Əhli-beytin (ə) xüsusi mövqeyini qəbul etməsidir. Buna görə də fitnələr zamanı düzgün istiqamətin müəyyənləşdirilməsində Peyğəmbərin (s) Əhli-beytinə və xüsusilə İmam Əlinin (ə) irsinə müraciət mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Nəhcül-bəlağənin müxtəlif xütbə və məktublarında İmam Əli (ə) ictimai böhranlar zamanı insanları Allaha itaətə, səbirə, ədalətə və bəsirətə çağırır. Bəsrə hadisələri ilə bağlı xütbəsində də o, ağır sınaqlar zamanı insanın Allaha itaətdən ayrılmamasını əsas prinsip kimi təqdim edir.
Buradan belə nəticə çıxır ki, fitnə dövründə dini və siyasi hadisələrə münasibət yalnız emosional seçim üzərində qurulmamalıdır. Mömin ilk növbədə haqq meyarlarını müəyyən etməli, Quran və Əhli-beyt təlimini rəhbər tutmalı, sonra konkret hadisəyə münasibət bildirməlidir.
3. Təmkin, səbir və bəsirət
Fitnə zamanı insanın ən böyük təhlükələrindən biri emosional manipulyasiyaya məruz qalmasıdır. Qəzəb, qorxu, intiqam hissi və kor-koranə tərəfdarlıq insanın düzgün qərar verməsinə mane ola bilər. Şiə əxlaqında səbir passivlik deyil; insanın haqqı qoruyarkən öz nəfsinə hakim olmasıdır.
İmam Əlinin (ə) həyatında bunun mühüm nümunələri mövcuddur. Nəhcül-bəlağədə onun müxtəlif tarixi hadisələr qarşısında səbir və məsuliyyət arasında tarazlıq qurduğu görünür. Xüsusilə cəmiyyətin parçalanmasının qarşısının alınması və daha böyük fəsadın yaranmaması məsələsi onun siyasi-əxlaqi düşüncəsində mühüm yer tutur.
Bu səbəbdən fitnə zamanı hər bir müsəlman öz davranışının nəticələrini düşünməlidir. Əgər bir söz və ya hərəkət cəmiyyətdə nifrəti, düşmənçiliyi və zorakılığı artırırsa, həmin davranışın dini baxımdan məsuliyyət doğura biləcəyi nəzərə alınmalıdır.
4. Ədalət və insan hüquqlarının qorunması
Fitnə dövründə insanların bir-birinə qarşı ədalətsiz davranması xüsusilə təhlükəlidir. Bir qrupun və ya şəxsin səhvi bütün qrupa aid edilə bilməz. İmam Əlinin (ə) idarəçiliklə bağlı məktublarında fərqli dinə mənsub insanların belə hüquqlarının qorunmasına diqqət çəkilməsi onun sosial ədalət anlayışının mühüm göstəricilərindəndir.
Bu prinsip fitnə şəraitində də aktualdır: insan özündən fərqli düşünən şəxsi avtomatik olaraq düşmən elan etməməli, onun hüquqlarını tapdalamamalı və böhtanla çıxış etməməlidir. Haqqı müdafiə etmək ədalətdən imtina etmək demək deyil.
5. Fitnə zamanı əsas vəzifələr
Şiə məzhəbinin ümumi əxlaqi və etiqadi prinsiplərini ümumiləşdirərək fitnə zamanı müsəlmanın vəzifələrini belə ifadə etmək olar:
Bəsirətli olmaq: Hadisələrin zahiri görünüşü ilə kifayətlənməmək, onların səbəb və nəticələrini araşdırmaq.
Məlumatı yoxlamaq: Şayiə və təsdiqlənməmiş xəbərləri yaymamaq.
Qurana və Əhli-beyt təliminə müraciət etmək: Dini meyarları şəxsi emosiyalardan üstün tutmaq.
Səbir və təmkin göstərmək: Qəzəb və qorxunun insanı yanlış qərara sövq etməsinə imkan verməmək.
Ədaləti qorumaq: Müxalif mövqedə olan şəxslərə qarşı belə zülm və böhtandan uzaq durmaq.
Fitnəni dərinləşdirən davranışlardan çəkinmək: Təhqir, böhtan, nifrət və əsassız ittihamlarla ictimai gərginliyi artırmamaq.
Haqqı müdafiə etmək: Səbir və təmkin heç bir halda zülmü haqq kimi qəbul etmək mənasına gəlməməlidir.
Nəticə
Şiə məzhəbinin baxışında fitnə yalnız siyasi və ya sosial qarışıqlıq deyil, həm də insanın iman və əxlaqının sınağıdır. Belə dövrlərdə əsas məsələ hansı tərəfin daha çox səs-küy yaratması deyil, haqqın hansı meyarlarla müəyyənləşdirilməsidir. İmam Əlinin (ə) fitnələr haqqında kəlamlarında bəsirət, itaət, səbir və haqqı batildən ayırmaq qabiliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Deməli, fitnə zamanı şiənin əsas vəzifəsi emosiyaların ardınca getmək deyil, Quranın hidayətinə, Peyğəmbərin (s) və Əhli-beytin (ə) təliminə əsaslanaraq hadisələri araşdırmaq, ədaləti qorumaq və cəmiyyətə əlavə zərər gətirəcək davranışlardan çəkinməkdir. Bu yanaşma fitnə şəraitində həm dini məsuliyyəti, həm də insanın ictimai və əxlaqi məsuliyyətini birlikdə nəzərə almağa imkan verir.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
