İnsan həyatında yaxşı və pis anlayışlarının müəyyənləşdirilməsi əxlaq fəlsəfəsinin əsas məsələlərindən biridir. İslam düşüncəsində bu məsələ müxtəlif məktəblər tərəfindən fərqli şəkildə izah edilmişdir. Şiə kəlam məktəbi, xüsusilə İmamiyyə (İsnə əşəriyyə) ənənəsi, yaxşı və pisin dərk edilməsində ağılın rolunu, ilahi ədalət prinsipini və vəhyin istiqamətləndirici funksiyasını əsas götürür. Bu məqalədə şiə məktəbinin baxışına əsasən yaxşı (hüsn) və pis (qübh) anlayışları, onların meyarları və insanın əxlaqi seçimlərindəki rolu araşdırılır.
Yaxşı ilə pis arasında fərq qoymaq insanın mənəvi həyatının əsas xüsusiyyətlərindən biridir. İnsan yalnız bioloji varlıq deyil, eyni zamanda seçim edən, məsuliyyət daşıyan və əməllərinə görə qiymətləndirilən bir varlıqdır. İslam fəlsəfəsində bu məsələ “hüsn və qübh” (yaxşılıq və pislik) mövzusu adı altında geniş şəkildə müzakirə edilmişdir. Şiə kəlamında bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki şiə alimləri Allahın ədalət sifətini əsas etiqad prinsiplərindən biri hesab edir və insan ağlının müəyyən əxlaqi həqiqətləri dərk edə biləcəyini müdafiə edirlər.
1. Şiə məktəbində hüsn və qübh anlayışı
Şiə kəlamına görə, bəzi əməllərin yaxşı və ya pis olması insanın şəxsi zövqündən və ya cəmiyyətin dəyişən qərarlarından asılı deyil. Əməllərin özündə müəyyən mənəvi xüsusiyyətlər mövcuddur.
Məsələn, ədalət, doğruluq və əmanətə sadiqlik yaxşı xüsusiyyətlər hesab olunur. Zülm, yalan və xəyanət isə pis əməllər kimi qiymətləndirilir. Şiə alimlərinə görə, ağıl bu xüsusiyyətlərin bir qismini vəhydən əvvəl də dərk edə bilər. Bu baxış “əqli hüsn və qübh” nəzəriyyəsi ilə ifadə olunur.
2. Ağılın əxlaqi dəyərləri tanımaq qabiliyyəti
İmamiyyə şiə məktəbinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri ağla verdiyi yüksək dəyərdir. Şiə mütəfəkkirlərinə görə, Allah insanı ağıl neməti ilə yaratmış və ona doğru ilə yanlışı müəyyən qədər ayırmaq qabiliyyəti vermişdir.
Məsələn, insan təbii olaraq zülmün pis, ədalətin isə yaxşı olduğunu anlaya bilər. Lakin ağıl bütün dini həqiqətləri müstəqil şəkildə əhatə edə bilmədiyi üçün vəhy və ilahi rəhbərlik insanın mənəvi yolunu tamamlayır. Beləliklə, şiə baxışında ağıl və vəhy bir-birinə zidd deyil; əksinə, bir-birini tamamlayan iki idrak vasitəsidir.
3. İlahi ədalət və yaxşı-pis məsələsi
Şiə etiqadında “Ədl” (ədalət) Allahın əsas sifətlərindən biri hesab olunur. Bu prinsipə əsasən Allah heç vaxt zülm etməz və hikmətə zidd davranmaz.
Əgər yaxşı və pis anlayışları tamamilə ilahi əmrlə yaradılmış nisbi anlayışlar olsaydı, insan ağlı ilə Allahın ədalətini anlamaq mümkün olmazdı. Buna görə də şiə alimləri Allahın əmrlərinin hikmət və ədalət əsasında olduğunu vurğulayırlar.
Qurani-Kərimdə də Allahın zülmdən uzaq olduğu bildirilir. Şiə təfsir ənənəsində bu ayələr Allahın ədalət prinsipinin əsas dəlillərindən biri kimi qəbul edilir.
4. İmamətin yaxşı və pisin tanınmasındakı rolu
Şiə məktəbinə görə, insanın əxlaqi və dini yolunu düzgün müəyyən etməsində imamət mühüm yer tutur. İmamlar yalnız siyasi rəhbərlər deyil, həm də dini və mənəvi rəhbərlər kimi qəbul edilirlər.
İmamların (ə) vəzifələrindən biri ilahi təlimləri düzgün izah etmək, insanların əxlaqi kamilliyə çatmasına yardım etməkdir. Bu baxımdan imamət insanın yaxşı ilə pis arasında düzgün seçim etməsində rəhbər rol oynayır.
5. Əxlaqi məsuliyyət və insan seçimi
Şiə fəlsəfi-kəlami düşüncəsində insan nə tam məcburdur, nə də Allahdan tam müstəqildir. Bu yanaşma “əmr beynəl-əmreyn” (iki mövqe arasında olan yol) prinsipi ilə ifadə olunur.
İnsan öz seçimlərinə görə məsuliyyət daşıyır, çünki ona ağıl, iradə və seçim qabiliyyəti verilmişdir. Buna görə də yaxşı əməl mükafata, pis əməl isə məsuliyyətə səbəb olur.
Bütün bu danışılanlardan belə nəticəyə gəlmək olar ki, Şiə məktəbinə əsasən yaxşı ilə pis arasında fərq qoymaq insan ağlı, ilahi vəhy və imamət rəhbərliyi əsasında formalaşan mürəkkəb bir prosesdir. İmamiyyə düşüncəsində əxlaqi dəyərlər subyektiv deyil; onların həqiqi əsası vardır və insan ağlı müəyyən dərəcədə bu həqiqətləri dərk edə bilər.
Bu yanaşma Allahın ədalət sifətini, insanın məsuliyyətini və mənəvi inkişaf imkanlarını əsaslandırır. Nəticə etibarilə, şiə əxlaq fəlsəfəsində yaxşılıq və pislik anlayışları həm rasional, həm də ilahi əsaslara söykənən obyektiv həqiqətlər kimi qəbul edilir.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
