İslam esxatologiyasında (axirət elmi) ölüm ilə Qiyamət günü arasındakı dövr bərzəx adlanır. Qurani-Kərim və Əhli-beyt (ə) rəvayətlərinə əsaslanan şiə etiqadına görə insan ölən kimi tamamilə yox olmur və ya şüursuz vəziyyətdə qalmır. Əksinə, ruh bərzəx aləminə daxil olur və dünyadakı iman və əməllərinə uyğun olaraq müəyyən həyat tərzi yaşayır. Bununla yanaşı, bəzi hədislərdə insanların hamısının deyil, müəyyən bir qisminin bərzəxdə tam şəkildə mükafat və ya cəza görəcəyi, digərlərinin isə fərqli vəziyyətdə olacağı qeyd edilir. Buna görə də "bütün insanlar qiyamətə qədər əzab və ya rahatlıq içində olacaq, yoxsa bəziləri yuxu halında qalacaq?" sualı şiə kəlamında mühüm müzakirə mövzularındandır.
Bərzəx anlayışı
Allah Quranda buyurur: Onların önündə yenidən dirildiləcəkləri günə qədər bir bərzəx vardır." (Muminun,100).
Şiə təfsirlərinə görə bu ayədə qeyd olunan "bərzəx" ölüm ilə Qiyamət arasındakı aləmdir. Bu dövrdə ruh bədəndən ayrılır, lakin tamamilə fəaliyyətsiz qalmır. İnsanın dünyadakı əməllərinin nəticələri müəyyən dərəcədə ona göstərilir.
Digər bir ayədə isə Fironun ailəsi haqqında belə buyurulur: Onlar səhər-axşam oda təqdim olunurlar. Qiyamət qopacağı gün isə deyiləcək: Firon nəslini ən şiddətli əzaba daxil edin. (Ğafir,46).
Şiə alimləri bu ayəni bərzəx əzabının Qurani dəlillərindən biri hesab etmişlər. Çünki ayədə Qiyamətdən əvvəl od qarşısına çıxarılmaqdan, Qiyamət günü isə daha böyük əzabdan danışılır.
Şiə hədislərinə görə insanların bərzəxdəki vəziyyəti
Əhli-beytdən (ə) nəql olunan hədislər göstərir ki, bərzəx həyatı mövcuddur. Lakin bütün insanlar eyni şəkildə bu həyatı yaşamırlar.
İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql olunan məşhur hədisdə buyurulur ki, Bərzəxdə nemət və ya əzab əsasən xalis iman sahibi olan möminlər və xalis küfr sahibi olan kafirlər üçün gerçəkləşir. İmanı və ya küfrü tam formalaşmamış insanlar isə Qiyamət gününə qədər Allahın hökmünü gözləyirlər.
Şiə kəlamında bu qrup insanlar "müstəzəf", yəni dini həqiqətə tam şəkildə çatmayan, yaxud məsuliyyət dərəcəsi tam olmayan şəxslər kimi izah edilir. Onların hökmü Qiyamət günündə veriləcəkdir.
Bəzi insanlar "yuxuda" olurlarmı?
Şiə mənbələrində bu şəxslərin tam mənada "yuxuda" olmaları ifadəsi işlədilməsə də, onların bərzəx neməti və ya əzabını tam şəkildə yaşamamaları qeyd olunur. Bəzi alimlər bu vəziyyəti "şüurun zəiflədiyi gözləmə mərhələsi" kimi izah etmişlər. Bu səbəbdən xalq arasında işlədilən "Qiyamətə qədər yatacaqlar" ifadəsi məcazi məna daşıyır və elmi termin kimi qəbul edilmir.
Əksinə, Qurani-Kərimdə Qiyamət günü insanların: "Vay halımıza! Bizi yatdığımız yerdən kim qaldırdı?" (Yasin,52).
demələri onların həqiqətən yuxuda olmalarını deyil, uzun zaman keçdiyini hiss etmələrini ifadə edir. Təfsir alimləri bu ayənin bərzəx həyatını inkar etmədiyini, insanların Qiyamətin dəhşəti qarşısında əvvəlki dövrü yuxuya bənzətmələrini göstərdiyini bildirirlər.
Şiə alimlərinin mövqeyi
Şiə alimləri, o cümlədən Şeyx Müfid, Şeyx Səduq, Əllamə Məclisi və Əllamə Təbatəbai belə nəticəyə gəlmişlər ki, Bərzəx həyatı Quran və mötəbər hədislərlə sabitdir, xalis möminlər bərzəxdə ilahi nemətlərdən faydalanırlar. Xalis kafirlər isə bərzəx əzabı görürlər, digər insanlar isə Qiyamət gününə qədər tam hökm verilməsini gözləyirlər və onların vəziyyəti bərzəx neməti və ya əzabı yaşayanlarla eyni deyildir.
Buna görə "bütün insanlar qiyamətədək əzab və ya rahatlıq içindədir" fikri şiə etiqadını tam əks etdirmir. Eyni zamanda "hamı yatır" ifadəsi də dəqiq elmi yanaşma hesab olunmur.
Bütün bunları nəzərə alsaq, belə nəticəyə gəlirik ki, ölüm insan həyatının sonu deyil, bərzəx həyatının başlanğıcıdır. Lakin bərzəxdə bütün insanların vəziyyəti eyni olmur. Qurani-Kərim və Əhli-beyt (ə) hədisləri göstərir ki, xalis iman sahibi olan möminlər bərzəx nemətlərindən, xalis küfr sahibi olanlar isə bərzəx əzabından bəhrələnirlər. İmanı və ya küfrü tam müəyyənləşməmiş şəxslər isə Qiyamət gününə qədər Allahın hökmünü gözləyirlər. Buna görə şiə etiqadında "hamı bərzəxdə əzab və ya rahatlıq içindədir" və ya "hamı qiyamətədək yuxudadır" kimi ümumi ifadələr doğru hesab edilmir. Ən doğru nəticə budur ki, insanların bərzəxdəki vəziyyəti onların iman, əməl və ilahi ədalət qarşısındakı mənəvi mövqeyinə uyğun olaraq fərqlənir.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
