İslam əxlaqında və xüsusilə şiə məzhəbinin mənəvi irsində sükut insanın kamilləşməsinə aparan mühüm vasitələrdən biri hesab edilir. Şiə alimləri Qurani-Kərim ayələrinə, Peyğəmbərin (s) sünnəsinə və Əhli-beyt (ə) imamlarının hədislərinə əsaslanaraq sükutu yalnız danışmamaq kimi deyil, nəfsin tərbiyəsi, hikmətin əldə olunması, qəlbin saflaşması və Allahla mənəvi rabitənin güclənməsi vasitəsi kimi qiymətləndirmişlər. Məqalədə sükutun Qurani-Kərimdə və hədislərdə yeri, onun əxlaqi və irfani aspektləri, həmçinin müasir dövrdə mənəvi həyat üçün əhəmiyyəti araşdırılır.
Giriş
Müasir dövrdə informasiya bolluğu, sosial şəbəkələrin sürətli inkişafı və davamlı ünsiyyət insanın daxili aləmini zəiflədən əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirilir. Belə bir şəraitdə sükut təkcə danışmamaq deyil, həm də insanın öz daxilinə yönəlməsi, düşünməsi və Allahla əlaqəsini möhkəmləndirməsi üçün mühüm vasitədir.
Şiə məzhəbində sükut əxlaqi kamilliyin əsas sütunlarından biri hesab olunur. İmamların (ə) hədislərində dilin qorunması, lazımsız danışıqdan uzaq olmaq və düşünərək danışmaq möminin əsas xüsusiyyətləri kimi təqdim edilir.
1. Qurani-Kərimdə sükutun mənəvi mahiyyəti
Qurani-Kərimdə "sükut" termini birbaşa geniş şəkildə işlədilməsə də, danışığın məsuliyyəti və insanın dediyi hər sözə görə cavabdeh olması dəfələrlə vurğulanır.
1.1. Dilə nəzarət
Allah-taala buyurur: İnsan elə bir söz söyləməz ki, yanında onu yazmağa hazır gözətçi olmasın. (Qaf,18).
Bu ayə göstərir ki, insanın hər bir sözü ilahi nəzarət altındadır. Buna görə də şiə alimləri sükutu məsuliyyətli danışığın ilkin şərti hesab etmişlər.
1.2. Mənasız sözlərdən uzaq olmaq
Başqa bir ayədə buyurulur: Möminlər o kəslərdir ki, faydasız söz və işlərdən üz döndərirlər. (Muminun,3).
Şiə təfsirlərində bu ayə möminin həyatında artıq danışığın mənəvi inkişafın qarşısını alan amillərdən biri kimi izah edilir.
2. Əhli-beyt (ə) məktəbində sükutun yeri
Şiə hədis mənbələrində sükut geniş şəkildə tərbiyəvi xüsusiyyət kimi təqdim edilmişdir.
2.1. Sükut hikmət qapısıdır
İmam Rza (ə) buyurur: Sükut hikmət qapılarından biridir. Sükut məhəbbət qazandırır və bütün xeyirlərə yol göstərir.
Bu hədis göstərir ki, sükut passivlik deyil, insanın düşünərək danışmasının əsasını təşkil edir.
2.2. Həqiqi şiənin xüsusiyyəti
İmam Baqir (ə) buyurur: Bizim şiələrimiz (lazımsız danışıqdan çəkinən) sanki lal insanlardır.
Burada məqsəd danışmamaq deyil, yalnız faydalı və zəruri söz söyləməkdir.
2.3. İmam Sadiqin (ə) baxışı
İmam Sadiq (ə) buyurur: Sükut Allah dostlarının şüarı, peyğəmbərlərin yolu və salehlərin adətidir.
İmam (ə) başqa bir hədisdə isə belə buyurur: Sükut hikmətin bir hissəsidir və hər bir xeyrin nişanəsidir.
3. Sükutun mənəvi faydaları
3.1. Nəfsin tərbiyəsi
Şiə əxlaqında dil nəfsin ən təhlükəli vasitələrindən biri hesab edilir. Qeybət, böhtan, yalan, təhqir və mənasız danışıq insanın mənəvi həyatını zəiflədir.
Sükut isə nəfsi cilovlayır, insanı düşünməyə vadar edir, günahların qarşısını alır və ixlası artırır.
3.2. Qəlbin saflaşması
İrfan məktəbində qəlbin Allahı tanımasının əsas şərtlərindən biri daxili sakitlikdir.
Ona görə də çox danışan insan diqqətini itirir, zikrdən uzaqlaşır və təfəkkür imkanını zəiflədir.
Sükut isə qəlbin zikr və təfəkkür üçün hazırlanmasına kömək edir.
3.3. Hikmətin əldə olunması
Şiə alimləri qeyd edirlər ki, hikmət çox danışmaqla deyil, çox düşünməklə əldə edilir.
Molla Məhəmməd Mehdi Nəraqi, Feyz Kaşani və Əllamə Təbatəbai kimi alimlər sükutu nəfsin tərbiyəsində əsas vasitələrdən biri hesab etmişlər.
4. Sükut və ictimai münasibətlər
İslam sükutu insanlardan tam uzaqlaşmaq kimi qəbul etmir.
Əksinə, şiə mənbələrində vurğulanır ki, haqq söz demək vacibdir, Zülmə qarşı susmaq isə haram ola bilər, elm öyrətmək məqsədilə danışmaq isə ibadətdir.
Deməli, İslamın tövsiyə etdiyi sükut faydasız danışığı tərk etməkdir, haqqı deməmək deyil.
5. Müasir dövrdə sükutun əhəmiyyəti
Müasir informasiya cəmiyyətində insanlar gün ərzində minlərlə söz eşidir və paylaşırlar. Bu isə diqqətin dağılmasına, mənəvi yorğunluğa, daxili narahatlığa və səthi düşüncəyə səbəb olur.
Şiə əxlaqı baxımından insan müəyyən vaxtlarda təfəkkür etməli, Qurani-Kərim oxumalı, zikr etməli və lazımsız media istifadəsini azaltmalıdır.
Bu, mənəvi tarazlığın qorunmasına kömək edir.
Deməli şiə məzhəbinə görə sükut sadəcə danışmamaq deyil, mənəvi kamilliyə aparan əxlaqi və irfani məktəbdir. Qurani-Kərim insanı məsuliyyətli danışmağa çağırır, Əhli-beyt (ə) isə sükutu hikmət, məhəbbət və qəlb paklığının əsas vasitələrindən biri kimi təqdim edir. Lakin bu sükut haqqın müdafiəsindən, elmin yayılmasından və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətdən imtina demək deyildir. Əksinə, mömin yalnız faydalı, doğru və hikmətli söz danışmalı, digər hallarda isə dilini qorumağı üstün tutmalıdır. Beləliklə, sükut insanın nəfsini islah edir, qəlbini saflaşdırır və onu Allah-taalaya daha da yaxınlaşdırır.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
