Səfər insan həyatında yalnız coğrafi məkanın dəyişdirilməsi deyil, həm də insanın dünyagörüşünün, mənəvi şüurunun və sosial təcrübəsinin zənginləşməsinə səbəb olan bir prosesdir. İslamın şiə məzhəbi baxımından səfərə münasibət də bu çoxşaxəli yanaşmanı özündə əks etdirir. Qurani-Kərim insanı yer üzündə hərəkət etməyə və yaradılışın izlərini müşahidə etməyə çağırır: “Yer üzündə gəzin və görün ki, Allah xilqəti necə yaratmışdır” (Ənkəbut, 20).
Bu baxımdan səfər təfəkkür, təcrübə, mənəvi inkişaf və ictimai əlaqələrin möhkəmlənməsi üçün vasitə kimi qiymətləndirilə bilər.
Giriş
Şiə İslam düşüncəsində insanın kamilləşməsi yalnız nəzəri bilik əldə etməklə məhdudlaşmır. İnsan kainatı, müxtəlif xalqları, tarixi hadisələri və yaradılışın əlamətlərini müşahidə etməklə də mərifətini genişləndirir. Qurandakı “yer üzündə gəzin” çağırışı səfərin müşahidə və düşüncə ilə əlaqəsini göstərir. Ayənin məzmununa görə insan müxtəlif məkanları görərək yaradılışın başlanğıcı və Allahın qüdrəti haqqında düşünməyə təşviq olunur.
Səfərin elmi və dünyagörüşü faydaları
Səfərin əsas faydalarından biri insanın dünyagörüşünü genişləndirməsidir. Fərqli xalqların mədəniyyəti, yaşayış tərzi, tarixi və sosial münasibətləri ilə tanışlıq insanın öz dünyasına daha geniş perspektivdən baxmasına imkan yaradır. Bu proses stereotiplərin azalmasına, müşahidə qabiliyyətinin və sosial düşüncənin inkişafına kömək edə bilər. Qurani yanaşmada isə səfər sadəcə müşahidə deyil, müşahidədən nəticə çıxarma və təfəkkür vasitəsidir. Ənkəbut surəsinin 20-ci ayəsi məhz səfəri yaradılış üzərində düşünmə ilə əlaqələndirir.
Şiə ənənəsində elm və təfəkkürün xüsusi əhəmiyyət daşıması səfərin bu tərəfini daha da aktuallaşdırır. Səfər zamanı insan öz biliyini real həyat təcrübəsi ilə müqayisə edir, yeni suallar qarşısında qalır və nəticədə intellektual inkişaf üçün imkan qazanır.
Mənəvi və əxlaqi faydalar
Səfər insanın öz məhdudiyyətlərini dərk etməsinə və Allah qarşısında ehtiyacını daha aydın hiss etməsinə də şərait yarada bilər. İmam Əli ilə əlaqələndirilən Nəhcül-bəlağənin 46-cı xütbəsində səfər zamanı Allaha sığınmaq, Onu səfərdə yoldaş, ailə yanında isə qoruyucu kimi qəbul etmək məzmununda dua təqdim olunur. Bu yanaşma səfərin mənəvi məsuliyyət və Allaha təvəkkül hissi ilə müşayiət edilməsini göstərir.
Səfərin çətinlikləri insanın səbir, təmkin, planlaşdırma və məsuliyyət kimi xüsusiyyətlərini də inkişaf etdirə bilər. Adi həyatın rahatlığından uzaqlaşan insan müxtəlif şəraitlərə uyğunlaşmağı və qarşılaşdığı problemləri daha soyuqqanlı həll etməyi öyrənir.
Dini və ictimai faydalar
Şiə fiqhində səfər yalnız icazə verilən bir fəaliyyət kimi deyil, məqsəd və nəticəsinə görə dini baxımdan fərqli qiymətləndirilə bilən əməl kimi nəzərdən keçirilir. Məsələn, dini bilik əldə etmək, müqəddəs məkanları ziyarət etmək, qohumlarla əlaqələri möhkəmləndirmək və xeyirli məqsədlərə xidmət etmək üçün edilən səfər mənəvi dəyər qazana bilər. Müasir şiə fiqh alimlərinin yanaşmalarında da dini məqsədlə səfər etməyin, insanın özünün və ailəsinin imanına zərər vermədiyi halda, müsbət əhəmiyyət daşıya biləcəyi vurğulanır.
Xüsusilə ziyarət səfərləri şiə dini mədəniyyətində mühüm yer tutur. Kərbəla, Nəcəf, Məşhəd və Qum kimi dini mərkəzlərə səfər mömin üçün tarixi yaddaşın qorunması, dini kimliyin möhkəmləndirilməsi və mənəvi özünüdərk vasitəsi ola bilər.
Nəticə
Nəticə etibarilə, şiə məzhəbi baxımından səfər insanın fiziki hərəkətindən daha geniş məna daşıyır. Düzgün niyyət və məqsədlə həyata keçirilən səfər insanın biliyini artırır, dünyagörüşünü genişləndirir, təfəkkür qabiliyyətini gücləndirir, səbir və məsuliyyət hissini inkişaf etdirir, həmçinin dini və ictimai əlaqələri möhkəmləndirə bilər. Qurani-Kərimin səfəri yaradılış üzərində müşahidə və düşünmə ilə əlaqələndirməsi bu fəaliyyətin İslam düşüncəsində yalnız dünyəvi deyil, həm də mənəvi-intellektual əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir. Buna görə səfər şiə dünyagörüşündə məqsədsiz əyləncə ilə məhdudlaşmamalı, insanın özünü, cəmiyyəti və Yaradanın yaratdığı aləmi daha dərindən tanımasına xidmət edən bir fürsət kimi qiymətləndirilməlidir.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
