Həzrət Peyğəmbər (s) və İmam Cəfər Sadiqin (ə) Mövludu

İslam tarixində Rəbiül-əvvəl ayının 17-si xüsusi əhəmiyyət daşıyan günlərdən biridir. Şiə mənbələrində bu tarix Həzrət Məhəmməd Peyğəmbərin (s) mövludu ilə yanaşı, İslam elmi və Əhli-beyt (ə) irsinin mühüm simalarından olan İmam Cəfər Sadiqin (ə) mövludu ilə də əlaqələndirilir. Şiə ənənəsinə əsasən, Peyğəmbərin (s) doğumu və altıncı İmamın (ə) dünyaya gəlməsi arasında tarixi baxımdan xüsusi bir əlaqə vardır.

Bu məqalədə Rəbiül-əvvəl ayının 17-sinin əhəmiyyəti, Peyğəmbərin (s) mövludu, İmam Cəfər Sadiqin (ə) həyatı, elmi fəaliyyəti və onun Peyğəmbər (s) irsinin qorunmasındakı rolu araşdırılır. Eyni zamanda, mövlud anlayışının şiə düşüncəsindəki dini və mənəvi əhəmiyyəti izah edilir.

Giriş

İslam tarixində Həzrət Məhəmməd Peyğəmbərin (s) dünyaya gəlişi yalnız tarixi hadisə deyil, müsəlmanların dini dünyagörüşündə mühüm dönüş nöqtəsi hesab olunur. Qurani-Kərimdə Peyğəmbər (s) insanlara doğru yolu göstərən, Allahın rəhmətini çatdıran və nümunəvi həyat təqdim edən elçi kimi təsvir edilir.

Qurani-Kərimdə buyurulur:

“Biz səni aləmlərə yalnız rəhmət olaraq göndərdik.” (Ənbiya, 107).

Şiə mənbələrində Peyğəmbərin (s) mövludu ilə bağlı məşhur tarix Rəbiül-əvvəl ayının 17-si hesab edilir. Bu tarix həmçinin İmam Cəfər Sadiqin (ə) mövludu ilə bağlıdır. Beləliklə, eyni gün iki mühüm hadisə ilə əlaqələndirilir: İslam Peyğəmbərinin (s) dünyaya gəlməsi və onun Əhli-beyt nəslinin altıncı İmamının (ə) doğulması.

 Peyğəmbər Məhəmmədin (s) mövludu

Həzrət Məhəmməd ibn Abdullah (s) İslamın sonuncu Peyğəmbəridir. Şiə ənənəsinə əsasən, onun mövludu Rəbiül-əvvəl ayının 17-si qeyd edilir.

Peyğəmbərin (s) dünyaya gəlməsi Ərəbistan yarımadasında ictimai, siyasi və mənəvi baxımdan mürəkkəb bir dövrə təsadüf etmişdir. İslamdan əvvəlki ərəb cəmiyyətində qəbiləçilik, sosial ayrı-seçkilik, iqtisadi ədalətsizlik və müxtəlif dini inanclar geniş yayılmışdı. Peyğəmbərin (s) gətirdiyi İslam mesajı isə tövhid, ədalət, insan ləyaqəti, əxlaq və sosial məsuliyyət prinsiplərini ön plana çıxardı.

Qurani-Kərim Peyğəmbəri (s) belə təqdim edir: “Həqiqətən, Allahın Rəsulunda sizin üçün — Allaha və Axirət gününə ümid bəsləyən və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl nümunə vardır.” (Əhzab,21).

Bu baxımdan mövludun əhəmiyyəti yalnız Peyğəmbərin (s) doğum tarixini xatırlamaqdan ibarət deyil. Onun əsas məqsədi Peyğəmbərin (s) gətirdiyi mənəvi, əxlaqi və ictimai prinsipləri yenidən gündəmə gətirməkdir.

 Peyğəmbərin (s) mövlud tarixi ilə bağlı elmi yanaşma

Peyğəmbərin (s) doğum tarixi haqqında İslam tarixşünaslığında müxtəlif rəvayətlər mövcuddur. Xüsusilə Rəbiül-əvvəl ayının 12-si və 17-si ilə bağlı fərqli məlumatlara rast gəlinir.

Şiə məzhəbində isə 17 Rəbiül-əvvəl məşhur və qəbul olunmuş mövlud tarixidir. Bu tarix İmam Cəfər Sadiqin (ə) doğum tarixi ilə də üst-üstə düşür.

Burada mühüm metodoloji məqam ondan ibarətdir ki, tarixi məlumatların qiymətləndirilməsi zamanı bütün rəvayətlərin eyni dərəcədə etibarlı olduğu qəbul edilməməlidir. Tarixçilər rəvayətlərin mətnini, sənədini, ötürülmə zəncirini və digər tarixi məlumatlarla uyğunluğunu nəzərə alırlar. Buna görə də müxtəlif məzhəblərdə Peyğəmbərin (s) mövlud tarixi ilə bağlı fərqli tarixlərin mövcud olması İslam tarixşünaslığının təbii xüsusiyyətlərindən biridir.

 İmam Cəfər Sadiq (ə) kimdir?

İmam Cəfər ibn Məhəmməd əs-Sadiq (ə) şiə məzhəbinin altıncı imamıdır. O, İmam Məhəmməd Baqirin (ə) oğlu, İmam Əli Zeynülabidinin (ə) nəvəsi və İmam Hüseynin (ə) nəticəsidir.

Şiə mənbələrində onun doğum tarixi 17 Rəbiül-əvvəl, 83-cü hicri ili, doğum yeri isə Mədinə göstərilir. Bu məlumat bir sıra şiə mənbələrində eyni şəkildə qeyd olunmuşdur.

İmamın məşhur künyəsi Əbu Abdullah, ən tanınmış ləqəbi isə əs-Sadiq, yəni “doğru danışan”dır.

Onun atası İmam Məhəmməd Baqir (ə), anası isə Ümmü Fərvə kimi tanınan xanım olmuşdur. İmam Cəfər Sadiq (ə) uşaqlıq və gənclik illərində babası İmam Zeynülabidin (ə) və atası İmam Məhəmməd Baqirin (ə) elmi və mənəvi tərbiyəsindən bəhrələnmişdir.

İmam Cəfər Sadiqin (ə) mövludunun xüsusiyyəti

İmam Cəfər Sadiqin (ə) 17 Rəbiül-əvvəl 83-cü hicri ildə doğulması şiə ənənəsində xüsusi məna daşıyır. Çünki həmin tarix Peyğəmbər Məhəmmədin (s) mövlud günü kimi də qəbul edilir.

Beləliklə, şiə düşüncəsində bu gün iki böyük hadisənin birləşdiyi tarix kimi qiymətləndirilir:

1. Həzrət Məhəmməd Peyğəmbərin (s) dünyaya gəlişi;
2. Peyğəmbərin (s) Əhli-beytindən olan İmam Cəfər Sadiqin (ə) dünyaya gəlişi.

Şiə mənbələrindən birində İmam Cəfər Sadiqin (ə) Peyğəmbərlə (s) eyni gündə, ondan 136 il sonra dünyaya gəldiyi qeyd olunur.

Bu uyğunluq şiə ənənəsində həmin günün mənəvi əhəmiyyətini daha da artırmışdır.

İmam Cəfər Sadiq (ə) və İslam elmlərinin inkişafı

İmam Cəfər Sadiqin (ə) İslam tarixində ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun elmi fəaliyyətidir.

Onun imamlığı təxminən 34 il davam etmiş və həmin dövr Əməvilər hakimiyyətinin zəifləməsi və Abbasilərin hakimiyyətə gəlməsi ilə müşayiət olunmuş siyasi baxımdan mürəkkəb bir mərhələ olmuşdur. Bu siyasi dəyişikliklər müəyyən dövrdə elmi fəaliyyət üçün daha geniş imkanların yaranmasına şərait yaratmışdır.

İmam Sadiq (ə) bu şəraitdən istifadə edərək Quran, hədis, fiqh, əxlaq, etiqad və digər İslam elmlərinin tədrisinə böyük əhəmiyyət vermişdir.

Şiə hüquq məktəbinin “Cəfəri məzhəbi” adlandırılması da məhz İmam Cəfər Sadiqin (ə) elmi irsi ilə bağlıdır. O, Əhli-beytdən (ə) nəql olunan dini biliklərin sistemləşdirilməsi və geniş şəkildə öyrədilməsində mühüm rol oynamışdır.

Bu səbəbdən İmam Cəfər Sadiq (ə) yalnız şiə fiqhinin deyil, ümumilikdə İslam elmi ənənəsinin mühüm simalarından biri kimi tanınır.

İmam Sadiqin (ə) elmi məktəbi

İmam Sadiqin (ə) fəaliyyəti yalnız fiqh məsələləri ilə məhdudlaşmırdı. Onun elmi məclislərində müxtəlif dini və fəlsəfi məsələlər müzakirə edilirdi.

Şiə mənbələrində onun çoxsaylı tələbələr yetişdirdiyi və müxtəlif elmi sahələrdə tanınmış şəxslərin onun dərslərindən faydalandığı bildirilir.

İmamın elmi məktəbinin əsas xüsusiyyətlərindən biri dəlil, düşüncə və elmi müzakirəyə əhəmiyyət verməsi idi. O dövrdə İslam dünyasında fəlsəfi, teoloji və hüquqi mübahisələrin genişlənməsi İmamın elmi fəaliyyətinin əhəmiyyətini daha da artırmışdır.

Bu baxımdan İmam Sadiqin (ə) irsini yalnız müəyyən fiqhi hökmlər toplusu kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Onun məktəbi həm də dini biliklərin ötürülməsi, əxlaq, etiqad və insanın düşüncə qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Peyğəmbər (s) və İmam Sadiq (ə): elmi və mənəvi davamlılıq

Şiə etiqadında İmamlar (ə) Peyğəmbərin (s) gətirdiyi dini təlimlərin davam etdirilməsi və qorunması baxımından xüsusi mövqeyə malikdirlər.

Bu yanaşmaya görə, Peyğəmbərin (s) gətirdiyi Quran və dini təlimlər İmamların (ə) vasitəsilə sonrakı nəsillərə çatdırılmışdır. İmam Cəfər Sadiq (ə) bu silsilədə xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

İmam Sadiqin (ə) elmi fəaliyyətinin genişlənməsi nəticəsində Əhli-beyt məktəbinin fiqh, hədis, əxlaq və etiqadla bağlı təlimləri daha geniş şəkildə yayılmışdır. Bu səbəbdən şiə ənənəsində onun dövrü Əhli-beyt elmi irsinin sistemli şəkildə yayılmasının mühüm mərhələlərindən biri hesab olunur.

Mövludun dini və mənəvi əhəmiyyəti

Şiə düşüncəsində mövlud yalnız tarixi hadisənin qeyd edilməsi deyil. Mövlud insanın həmin şəxsiyyətin həyatını və onun gətirdiyi dəyərləri yenidən nəzərdən keçirməsi üçün bir fürsət kimi qəbul edilir.

Peyğəmbərin (s) mövludu insanlara tövhidi, ədaləti, mərhəməti, gözəl əxlaqı, elmə hörməti və insan ləyaqətini xatırladır.

İmam Cəfər Sadiqin (ə) mövludu isə xüsusilə elm, təfəkkür, dini maarif və Əhli-beyt irsinin qorunması məsələlərini ön plana çıxarır.

Qurani-Kərimdə buyurulur: “De: Allahın lütfü və mərhəməti ilə — qoy buna sevinsinlər. Bu, onların topladıqlarından daha xeyirlidir.” 
(Yunis, 58).

Bu ayənin mövludla əlaqələndirilməsi dini ənənədə geniş yayılmışdır. Lakin elmi yanaşmada qeyd etmək lazımdır ki, ayənin birbaşa “mövlud mərasimi keçirin” formasında konkret göstəriş verdiyini iddia etmək düzgün olmaz. Ayənin məzmunu Allahın lütfü və mərhəmətinə sevinməyi ifadə edir.

Rəbiül-əvvəl ayının 17-si: iki böyük doğum hadisəsinin simvolik mənası

Şiə ənənəsində 17 Rəbiül-əvvəl xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu gün Peyğəmbərin (s) və İmam Cəfər Sadiqin (ə) doğumu ilə əlaqələndirilir.

Bu iki hadisə arasında mənəvi baxımdan da mühüm bir əlaqə qurmaq mümkündür. Peyğəmbər (s) vəhyi və İslam mesajını insanlara çatdırdı.

İmam Sadiq (ə) isə Əhli-beyt məktəbinin həmin dini irsin öyrədilməsi və sistemləşdirilməsində mühüm rol oynadı.

Başqa sözlə, biri İslam mesajının gətirilməsi, digəri isə həmin mesajın elmi və hüquqi irsinin qorunması baxımından İslam tarixində xüsusi yer tutur.

Tarixi məlumatlarla etiqadi baxışın fərqləndirilməsi

Elmi məqalədə tarixi faktlarla dini etiqadı bir-birindən ayırmaq vacibdir.

Tarixi baxımdan İmam Cəfər Sadiqin (ə) Mədinədə 83-cü hicri ildə doğulduğu və 148-ci hicri ildə vəfat etdiyi şiə mənbələrində geniş şəkildə qeyd olunur. Onun İmam Məhəmməd Baqirin (ə) oğlu və şiə ənənəsində altıncı İmam olması da həmin mənbələrdə əsas məlumatlardan biridir.

Eyni zamanda, “İmamın ilahi təyin olunması”, “məsumluğu” və imamətin ilahi mənbəyə malik olması kimi məsələlər tarix elminin deyil, şiə kəlamının və etiqadının mövzularıdır.

Bu fərqləndirmə elmi yanaşmanın əsas prinsiplərindən biridir: tarixi məlumat mənbələr və rəvayətlərin müqayisəsi ilə, etiqadi müddəalar isə dini mətnlər və teoloji prinsiplərlə əsaslandırılır.

Nəticə

17 Rəbiül-əvvəl şiə İslam ənənəsində mühüm mənəvi və tarixi əhəmiyyətə malikdir. Bu gün Həzrət Məhəmməd Peyğəmbərin (s) mövludu və İmam Cəfər Sadiqin (ə) doğumu ilə əlaqələndirilir.

Peyğəmbərin (s) dünyaya gəlişi İslam mesajının başlanğıcı və insanları tövhid, ədalət və əxlaqa dəvət edən yeni mərhələnin başlanması kimi qiymətləndirilir. İmam Cəfər Sadiqin (ə) dünyaya gəlişi isə Əhli-beyt məktəbinin elmi inkişafı baxımından mühüm hadisədir.

İmam Sadiqin (ə) həyatı göstərir ki, dini irsin qorunması yalnız onun ötürülməsi ilə deyil, elmi şəkildə öyrənilməsi, izahı və gələcək nəsillərə çatdırılması ilə mümkündür. Onun yaratdığı elmi mühit Cəfəri fiqhinin və Əhli-beyt məktəbinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

Bu baxımdan 17 Rəbiül-əvvəl yalnız keçmişdə baş vermiş iki doğum hadisəsinin xatırlanması deyil. Bu tarix həm Peyğəmbərin (s) əxlaq və mərhəmətini, həm də İmam Cəfər Sadiqin (ə) elm və maarif irsini yenidən düşünmək üçün mənəvi bir fürsət kimi dəyərləndirilə bilər.