Kərbəla hadisəsi (61 h./680 m.) İslam tarixinin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri hesab edilir. Bu hadisədə İmam Hüseyn ibn Əli (ə) ilə birlikdə şəhid olan səhabələr arasında etnik mənşə baxımından müxtəlif xalqlara mənsub şəxslər də yer almışdır. Onlardan biri də Əsləm ibn Əmrdir. Klassik şiə mənbələrinin bir qismində o, türk və ya qeyri-ərəb mənşəli, digər mənbələrdə isə İmam Hüseynin (ə) azad etdiyi qulam və katib kimi təqdim edilir. Məqalədə Əsləm ibn Əmrin şəxsiyyəti, etnik mənşəyi, Kərbəladakı rolu və tarixi mənbələrdə onun haqqında verilən məlumatlar müqayisəli şəkildə araşdırılır.
Kərbəla hadisəsi yalnız siyasi qarşıdurma deyil, həm də İslam tarixində haqq, ədalət və dini dəyərlərin müdafiəsinin simvoludur. İmam Hüseynin (ə) səhabələri müxtəlif yaş, sosial təbəqə və etnik mənsubiyyətlərdən olan insanlardan ibarət idi. Bu müxtəliflik göstərir ki, Hüseyn (ə) hərəkatının əsas meyarı mənşə deyil, iman və sədaqət idi. Bu baxımdan Əsləm ibn Əmr şəxsiyyəti xüsusi maraq doğurur.
Əsləm ibn Əmr kim idi?
Klassik mənbələrdə onun adı "Əsləm", "Əsləm ibn Əmr" və bəzi nüsxələrdə sadəcə "Əsləm ət-Türki" kimi qeyd edilir.
Şiə tarixçilərinin bir qismi yazır ki, o: İmam Hüseynin (ə) xidmətində olmuşdur; savadlı idi və katiblik edirdi; quran oxumağı və ərəb dilini mükəmməl bilirdi; oxatma və qılınc döyüşündə bacarıqlı idi.
Etnik mənşə məsələsi
Əsləm ibn Əmrin mənşəyi ilə bağlı mənbələr tam eyni mövqedə deyil. Bir sıra klassik şiə müəllifləri onu "ət-Türki" (türk) kimi təqdim edirlər. Bu ifadə onun türk mənşəli olduğunu göstərən əsas dəlillərdən hesab olunur. Digər müəlliflər onun sadəcə qeyri-ərəb əsilli qulam olduğunu bildirir və etnik kimliyini dəqiqləşdirmirlər.
Bəzi müasir tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, erkən İslam dövründə "Türk" ifadəsi Orta Asiya mənşəli insanlar üçün işlədildiyindən, Əsləmin həmin bölgədən gətirilmiş olması ehtimal edilir. Bununla belə, mövcud mənbələr bu nəticəni qəti şəkildə təsdiqləmir. Buna görə də onun türk mənşəli olması ehtimalı güclü olsa da, mübahisəsiz tarixi fakt kimi təqdim edilməməlidir.
Kərbəla hadisəsində rolu
Aşura günü Əsləm İmam Hüseyndən (ə) döyüşə icazə istəmişdir.
Rəvayətlərə görə o, döyüş meydanında böyük şücaət göstərmiş, bir neçə düşmən döyüşçüsünü məğlub etdikdən sonra ağır yaralanmışdır.
İmam Hüseyn (ə) onun yanına gəldikdə Əsləm sevinc içində gülümsəmişdir. Bəzi mərsiyə və məqtəl mənbələrində bu təbəssümün səbəbi kimi İmamın onun başı üzərinə gəlməsi göstərilir.
Əsləm həmin yaralardan sonra şəhid olmuşdur.
Tarixi mənbələrin müqayisəsi
Əsləm ibn Əmr haqqında məlumat verən əsas mənbələr bunlardır: Məqtəl əl-Hüseyn; əl-İrşad; Bihar əl-Ənvar; Ənsab əl-Əşraf; Tarix ər-Rusul vəl-Müluk.
Bu mənbələr arasında onun şəhadəti barədə ümumi razılıq olsa da, etnik mənşəyi və əvvəlki həyatı ilə bağlı bəzi fərqlər mövcuddur.
Tarixi əhəmiyyəti
Əsləm ibn Əmrin şəxsiyyəti bir neçə mühüm nəticə ortaya qoyur:
- Kərbəla hərəkatı müəyyən bir qəbilənin və ya millətin hərəkatı deyildi.
- İmam Hüseynin (ə) səhabələri arasında müxtəlif xalqlardan olan insanlar vardı.
- İslamda üstünlük meyarının irq deyil, təqva və sədaqət olduğu Kərbəla nümunəsində də öz əksini tapmışdır.
- Əsləmin şəhadəti bu baxımdan Kərbəlanın ümumbəşəri mahiyyətini göstərən nümunələrdən biridir.
Əsləm barədə nəql edilən tarixi məlumatlara əsasən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Əsləm ibn Əmr Kərbəla şəhidləri arasında xüsusi yer tutur. Onun türk və ya ümumilikdə qeyri-ərəb mənşəli olması barədə rəvayətlər şiə tarixi ənənəsində geniş yayılmışdır. Bununla yanaşı, erkən mənbələrdə məlumatların məhdudluğu səbəbindən bu məsələni ehtiyatla qiymətləndirmək lazımdır. Tarixi baxımdan qəti olan budur ki, Əsləm İmam Hüseynə (ə) sədaqətlə xidmət etmiş, Aşura günü qəhrəmancasına döyüşmüş və Kərbəla şəhidləri sırasında əbədi şöhrət qazanmışdır.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
