İslam dini haqqında tez-tez verilən suallardan biri də budur: Əgər İslam insanı Allahın yaratdığı, azad və hörmətə layiq bir varlıq hesab edirsə, nə üçün Peyğəmbərin (s) dövründə quldarlıq tamamilə ləğv edilmədi? Nə üçün İslamın gəlişi ilə bütün qullar azad edilmədi və quldarlıq sistemi birdəfəlik aradan qaldırılmadı?
İlk baxışdan bu sual müəyyən ziddiyyət təsiri bağışlaya bilər. Çünki bir tərəfdən İslam insan ləyaqətini, ədaləti və azadlığı müdafiə edir, digər tərəfdən isə həmin dövrün ictimai münasibətlərində mövcud olan quldarlığı dərhal aradan qaldırmamışdır. Lakin bu məsələyə düzgün cavab vermək üçün İslamın quldarlığa münasibətini, onun nazil olduğu dövrün ictimai-siyasi şəraitini və İslamın həyata keçirdiyi islahatların mahiyyətini birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır.
1. Quldarlıq İslamdan əvvəl mövcud olan ümumdünya problemi idi
İlk növbədə nəzərə almaq lazımdır ki, quldarlıq İslamın yaratdığı bir sistem deyildi. Bu institut İslamdan min illər əvvəl müxtəlif sivilizasiyalarda – Roma, İran, Yunanıstan və Ərəbistan cəmiyyətlərində mövcud olmuşdu. İnsanlar müharibələrdə əsir götürülür, borclarına görə köləliyə düşür, alınıb-satılır və çox vaxt insan kimi deyil, mülkiyyət kimi qəbul edilirdilər.
İslam belə bir ictimai quruluşun mövcud olduğu mühitdə meydana gəldi. Quldarlıq təkcə hüquqi münasibət deyildi; o, iqtisadiyyat, istehsal, sosial təbəqələşmə və beynəlxalq münasibətlərlə sıx bağlı idi.
Belə bir sistemin bir fərmanla ləğv edilməsi, həmin dövrün reallıqları nəzərə alınmadan, çoxsaylı sosial və iqtisadi problemlər yarada bilərdi. Buna görə də İslamın yanaşmasını onun mövcud sistemi necə dəyişdirməsi və hansı istiqamətdə islahatlar aparması əsasında qiymətləndirmək daha doğrudur.
2. İslamın əsas istiqaməti quldarlığı genişləndirmək deyil, onu məhdudlaşdırmaq və aradan qaldırmağa şərait yaratmaq idi
İslam quldarlığı normal və arzuolunan ictimai münasibət kimi təqdim etməmiş, əksinə, qulların azad edilməsini böyük savab və mənəvi fəzilət hesab etmişdir.
Qurani-Kərimdə insanın mənəvi yüksəliş yollarından biri kimi qul azad etmək göstərilir: …”Sən haradan biləsən ki, əqəbə nədir?! O, kölə azad etməkdir. ( Bələd, 12-13).
Həmçinin Quranda qul azad etmək bəzi günahların kəffarəsi kimi müəyyən edilmişdir. Məsələn, səhvən adam öldürməyə görə (Nisa, 92), zihar hökmünü pozmağa görə (Mücadilə, 3) və andı pozmağa görə (Maidə, 89) qul azad etmək nəzərdə tutulmuşdur.
Bu hökmlərdən görünür ki, İslam dini qul azad etməyi yalnız könüllü xeyriyyəçilik səviyyəsində saxlamamış, bəzi hallarda onu dini-hüquqi öhdəliyə çevirmişdir.
Digər tərəfdən, Qurani-Kərim möminləri qullarla müqavilə bağlamağa və onların azadlığa qovuşmasına kömək etməyə təşviq edir (Nur, 33). Zəkatın sərf ediləcəyi istiqamətlər arasında da qulların azad edilməsi xüsusi qeyd olunur (Tövbə, 60).
Beləliklə, İslamın hüquqi və əxlaqi sistemində qul azad etmək üçün müxtəlif yollar yaradılmışdı.
3. Nə üçün İslam quldarlığı dərhal ləğv etmədi?
Bu sualın cavabında mühüm bir məqamı nəzərə almaq lazımdır: İslam cəmiyyəti birdən-birə dəyişdirməyi deyil, mərhələli islahatlar yolu ilə dəyişiklik yaratmağı da öz metodlarından biri kimi tətbiq edirdi.
Quldarlıq həmin dövrdə insanların gündəlik həyatına və iqtisadi münasibətlərinə dərindən nüfuz etmişdi. Qulların azad edilməsi ilə yanaşı, onların yaşayışının, dolanışığının və cəmiyyətə inteqrasiyasının təmin edilməsi də vacib məsələ idi. Bütün qulların eyni anda azad edilməsi, onları iqtisadi və sosial təminat olmadan əvvəlki sahiblərinin himayəsindən çıxarmaqla, yeni problemlərə səbəb ola bilərdi.
Buna görə İslam bir neçə istiqamətdə dəyişiklik yaratdı:
- Qul azad etməyi ibadət və savab vasitəsinə çevirdi.
- Müəyyən günahların kəffarəsi olaraq qul azad etməyi vacib etdi.
- Qullarla insani və ədalətli rəftarı dini öhdəlik kimi təqdim etdi.
- Qulların azadlığa çıxması üçün müqavilə və maddi yardım mexanizmləri yaratdı.
- İnsanın azad və ya qul olmasını onun insanlıq dəyərinin ölçüsü hesab etmədi.
Burada mühüm bir həqiqəti də gizlətmək olmaz: İslamın ilkin hüquqi sistemi əsirlikdən qaynaqlanan quldarlığı tamamilə qadağan etməmişdi. Cəfəri fiqhində də müəyyən müharibə əsirlərinin kölə statusuna keçirilməsi tarixi hüquqi müzakirələrin bir hissəsi olmuşdur. Deməli, İslamın həmin dövrdə quldarlığı tam ləğv etdiyini iddia etmək tarixi və fiqhi baxımdan düzgün olmaz. Məsələ İslamın quldarlığa münasibətinin həm islahatçı, həm də öz dövrünün hüquqi çərçivələri ilə məhdudlaşan tərəflərini birlikdə dəyərləndirməyi tələb edir.
4. Şiə məktəbində İmam Əlinin (ə) davranışı
Şiə məktəbinin bu məsələyə münasibətini anlamaq üçün İmam Əlinin (ə) həyatına nəzər salmaq xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
İmam Əli (ə) insanlara münasibətdə ədaləti əsas prinsip hesab edirdi. O, Bəsrə döyüşündən sonra məğlub olan qarşı tərəfin qadın və uşaqlarının əsir götürülməsinə, əmlaklarının qənimət kimi bölüşdürülməsinə icazə vermədi. Bu mövqe onun müharibə zamanı belə, insan hüquqlarını və sosial ədaləti qorumağa çalışdığını göstərir.
Həmçinin İmam Əlinin (ə) qullarla rəftarı barədə nəql edilən rəvayətlərdə, onların insan ləyaqətinə uyğun yaşamasına xüsusi diqqət yetirdiyi bildirilir. İmamın (ə) öz qullarını azad etməsi də onun həyatında mühüm yer tutan əməllərdəndir.
İmam Əli (ə) özünün Malik Əştərə yazdığı məşhur məktubda insanlara münasibətin əsasını belə ifadə edir:
“İnsanlar iki qismdir: ya sənin din qardaşındır, ya da yaradılışda sənin kimidir.”
Bu kəlam birbaşa quldarlığın ləğvi haqqında hüquqi hökm olmasa da, insanlara münasibətdə dini mənsubiyyətdən asılı olmayan ümumi insani dəyəri ifadə edir.
Şiə düşüncəsində bu prinsip mühüm əxlaqi meyardır: insanın Allah qarşısındakı dəyəri onun var-dövləti, ictimai mövqeyi və hüquqi statusu ilə deyil, iman və təqvası ilə ölçülür.
5. Bu gün quldarlığın mövcudluğunu İslamla əsaslandırmaq olarmı?
Burada mühüm bir fərqi ayırd etmək lazımdır: İslamın nazil olduğu dövrdə mövcud olan hüquqi hökmlər ilə bu gün həmin hökmlərin tətbiqi məsələsi eyni deyil.
İslam hüququnda quldarlığın müəyyən tarixi şəraitdə mümkün hesab edilməsi, hər dövrdə quldarlığın zəruri və arzuolunan olması demək deyil. Xüsusilə müasir dövrdə dövlətlərarası münasibətlər, beynəlxalq hüquq, əsirlərlə davranış qaydaları və insan hüquqları sahəsində ciddi dəyişikliklər baş vermişdir.
Bu baxımdan, İslamın ədalət, insan ləyaqəti və zülmün qarşısının alınması kimi ümumi prinsipləri nəzərə alınmalıdır. Quldarlığın bərpasını İslamın əsas məqsədi kimi təqdim etmək düzgün yanaşma deyil.
Bununla belə, elmi dürüstlük naminə qeyd etmək lazımdır ki, klassik Cəfəri fiqhində quldarlığın hüquqi əsasları uzun müddət qorunub saxlanılmışdır. Buna görə də bütün klassik şiə alimlərinin quldarlığın tam ləğvini nəzərdə tutduğunu söyləmək olmaz. Müasir dövrdə bu məsələnin fiqhi baxımdan necə qiymətləndirilməsi isə müctəhidlərin hökmləri və müvafiq hüquqi şərtlər əsasında araşdırılmalıdır.
Beləliklə, “İslam nə üçün quldarlığı ilk gündən tamamilə ləğv etmədi?” sualına cavab verərkən iki ifrat yanaşmadan çəkinmək lazımdır.
Birinci yanlış yanaşma İslamın quldarlığı tamamilə ləğv etdiyini iddia etməkdir. Tarixi mənbələr və klassik fiqh bunu təsdiqləmir.
İkinci yanlış yanaşma isə İslamın quldarlığı müdafiə etdiyini və qulların hüquqlarına əhəmiyyət vermədiyini söyləməkdir. Qurani-Kərimdə qul azad etməyin təşviq edilməsi, bunun bəzi hallarda vacib kəffarə sayılması və qullarla yaxşı davranışa dair göstərişlər bu iddianı da əsassız edir.
Şiə məktəbinin baxışından yanaşdıqda, Peyğəmbərin (s) və Əhli-beytin (ə) insan ləyaqətinə, ədalətə, mərhəmətə və zülmün qarşısının alınmasına verdiyi əhəmiyyət xüsusi diqqətə layiqdir.
Deməli, İslamın ilkin dövrdə quldarlığı dərhal və hüquqi baxımdan tamamilə ləğv etməməsi tarixi bir həqiqətdir. Lakin İslamın insanlara münasibətdə gətirdiyi əxlaqi prinsiplər, qul azad etməyə verdiyi dəyər və insan ləyaqətini qorumağa yönəlmiş göstərişlər də eyni dərəcədə nəzərə alınmalıdır.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi və İlahiyyatçı, Hacı Elçin Əliyev
