Dindarlıq insanın Allah, din və mənəvi dəyərlərlə münasibətini ifadə edən mühüm anlayışlardan biridir. Lakin gündəlik həyatda bəzən dini ibadətlərə əməl edən, özünü dindar hesab edən, lakin davranışlarında yalan, ədalətsizlik, təkəbbür və başqalarına qarşı pis münasibət göstərən insanlara rast gəlmək mümkündür. Bu vəziyyət belə bir sual doğurur: Əgər din insanı yaxşılığa çağırırsa, nə üçün bəzi dindar insanlar pis davranırlar?
İlk növbədə, dindarlıqla əxlaqlılığın eyni anlayış olmadığını qeyd etmək lazımdır. Dindarlıq yalnız ibadətlərin zahiri şəkildə yerinə yetirilməsi ilə məhdudlaşmır. İslamda həqiqi dindarlıq insanın həm Allah qarşısında, həm də insanlar qarşısında məsuliyyətli olmasını tələb edir. Qurani-Kərim namaz qılıb, eyni zamanda insanların haqqını tapdalayan davranışları da tənqid edir. Bu baxımdan ibadətin insanın xarakterinə və davranışlarına müsbət təsir göstərməsi onun əsas məqsədlərindən biridir.
Şiə məktəbinin əxlaq təlimində niyyət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsan dini ibadəti Allahın razılığını qazanmaq üçün deyil, insanların rəğbətini əldə etmək, özünü üstün göstərmək və ya cəmiyyətdə nüfuz qazanmaq məqsədi ilə yerinə yetirirsə, bu ibadətin mənəvi dəyəri zəifləyir. Quranda “riya” adlandırılan bu davranış insanın zahirdə dindar, daxilən isə başqa məqsədlərə sahib olmasına səbəb ola bilər. Deməli, dini davranışın zahiri forması ilə insanın daxili mənəviyyatı arasında fərq yarana bilər.
Digər mühüm səbəb nəfsin tərbiyə olunmamasıdır. İnsan dini məlumatlara sahib ola bilər, lakin bu bilikləri öz xarakterində tətbiq etmədikdə onun davranışlarında ciddi dəyişiklik baş verməyə bilər. İslam əxlaqında insanın öz nəfsini islah etməsi mühüm məsələdir. İmam Əli (ə) insanın öz daxilinə nəzarət etməsinin və nəfsini tərbiyə etməsinin əhəmiyyətini dəfələrlə vurğulamışdır. Buna görə də dini bilik və ibadət əxlaqi özünütərbiyə ilə tamamlanmalıdır.
Psixoloji baxımdan da insanın davranışı yalnız onun dini mənsubiyyəti ilə müəyyən olunmur. Şəxsiyyət xüsusiyyətləri, ailə və sosial mühit, tərbiyə, stress, sosial münasibətlər və şəxsi təcrübələr insan davranışına təsir edən çoxsaylı amillərdir. Buna görə də hər hansı bir insanın pis davranışını yalnız onun dindar olması ilə izah etmək elmi baxımdan düzgün olmaz. Eyni zamanda, bir neçə mənfi nümunəyə əsaslanaraq bütün dindarlar haqqında ümumi nəticə çıxarmaq da məntiqi səhvdir.
Qurani-Kərim insanları yalnız sözlə deyil, əməllərlə də qiymətləndirməyə diqqət çəkir. İslam baxımından həqiqi iman insanın davranışında özünü göstərməlidir. Başqalarına zülm edən, yalan danışan, haqq yeyən və insanları alçaldan şəxsin dini biliklərinin çox olması onun əxlaq baxımından kamil olduğunu göstərmir.
Ona görə də bəzi dindar insanların pis davranması dinin özündən deyil, dinin insan tərəfindən necə başa düşülməsindən və yaşanmasından irəli gələ bilər. Zahiri ibadət daxili mənəvi tərbiyə ilə müşayiət olunmadıqda insanın davranışında ciddi dəyişiklik yaratmaya bilər. Şiə məktəbinin baxışına görə, həqiqi dindarlıq iman, düzgün niyyət, gözəl əxlaq, ədalət və insanlara hörmətin vəhdətindən ibarətdir. Buna görə insanın dindarlığının ən mühüm göstəricilərindən biri onun ibadəti ilə yanaşı, insanlarla necə davranması və əxlaqının necə olmasıdır.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi və İlahiyyatçı, Hacı Elçin Əliyev
