Dünyanın və kainatın yaranması bəşəriyyətin ən qədim və fundamental suallarından biridir. İslam dinində yaradılış məsələsi iman əsaslarından biri kimi qəbul edilir. Qurani-Kərim kainatın və Yerin Allah tərəfindən yaradıldığını qəti şəkildə bəyan etsə də, yaradılışın dəqiq tarixi barədə konkret məlumat vermir. Şiə İslam məktəbində də bu mövzu Qurani-Kərim və Əhli-beyt (ə) hədisləri əsasında izah edilir. Bu məqalədə İslamın yaradılış anlayışı, Şiə təfsirçilərinin baxışları və müasir elmin nəticələri müqayisəli şəkildə araşdırılır.
İslamda yaradılış anlayışı
Qurani-Kərimə görə kainatın yeganə yaradıcısı Allahdır. Müxtəlif ayələrdə göylərin və yerin Allahın iradəsi ilə yaradıldığı bildirilir. Əraf surəsinin 54-cü ayəsində qeyd olunur ki, Allah göyləri və yeri "altı gündə" yaratmışdır. Bununla yanaşı, Fussilət, Yunus və Hədid surələrində də yaradılışın mərhələli şəkildə həyata keçirildiyi vurğulanır.
Şiə təfsir alimləri, o cümlədən Əllamə Məhəmməd Hüseyn Təbatəbayi özünün Təfsir əl-Mizan əsərində "gün" (ərəb. yəvm) ifadəsinin mütləq 24 saatlıq zaman vahidi olmadığını qeyd edir. Onun izahına görə bu söz yaradılışın müxtəlif mərhələlərini və ya uzun zaman dövrlərini ifadə edə bilər. Beləliklə, Qurani-Kərimin məqsədi yaradılışın elmi xronologiyasını təqdim etmək deyil, onun ilahi mənşəyini bəyan etməkdir.
Dünyanın yaşı haqqında İslamın mövqeyi
Qurani-Kərimdə dünyanın və ya Yer planetinin neçə il əvvəl yaradıldığı barədə heç bir tarix göstərilmir. Həmçinin Şiə hədis mənbələrində də bu barədə qəti rəqəm mövcud deyildir. Bəzi orta əsr müsəlman tarixçiləri peyğəmbərlərin nəsəb silsiləsini əsas götürərək dünyanın təxminən 6–7 min il yaşı olduğunu irəli sürmüşlər. Lakin bu hesablamalar vəhyə deyil, tarixi təxminlərə əsaslandığından etiqadi hökm hesab edilmir və Şiə alimləri tərəfindən dini zərurət kimi qəbul edilməmişdir.
İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql olunan bir sıra rəvayətlərdə Allahın bu dünyadan əvvəl də müxtəlif aləmlər və məxluqlar yaratdığına işarələr mövcuddur. Bu rəvayətlər yaradılışın insan təsəvvüründən daha geniş və mürəkkəb olduğunu göstərir və yaradılışı yalnız bir zaman kəsiyi ilə məhdudlaşdırmır.
Müasir elm və İslam arasında münasibət
Müasir kosmologiyanın qəbul etdiyi nəzəriyyələrə görə kainat təxminən 13,8 milyard il əvvəl yaranmış, Yer isə təxminən 4,54 milyard il əvvəl formalaşmışdır. Bu nəticələr astronomiya, geologiya və fizika sahələrində aparılan müşahidə və hesablamalara əsaslanır.
Şiə alimlərinin əksəriyyəti hesab edir ki, Qurani-Kərim elmi dərslik deyil və onun məqsədi fiziki proseslərin bütün təfərrüatlarını izah etmək deyil. Buna görə də elmi nəticələrlə Qurani-Kərim arasında zəruri ziddiyyət mövcud deyil. Əksinə, Quranda yaradılışın mərhələlərlə baş verməsi haqqında verilən məlumatlar bəzi alimlər tərəfindən kainatın tədrici inkişafı ilə uyğunlaşdırılır. Bununla belə, dini mətnlər elmi nəzəriyyələrin təsdiqi və ya təkzibi məqsədi daşımır.
Bütün bunları nəzərə alaraq, bu nəticəyə gəlmək olar ki, islam, xüsusilə Şiə məktəbi, dünyanın və kainatın Allah tərəfindən yaradıldığını əsas etiqad prinsipi kimi qəbul edir. Bununla yanaşı, yaradılışın dəqiq vaxtı Qurani-Kərimdə və mötəbər hədislərdə açıqlanmamışdır. "Altı gün" ifadəsi klassik və müasir Şiə təfsirlərində yaradılışın mərhələlərini ifadə edən məcazi zaman anlayışı kimi şərh edilir. Müasir elmin təqdim etdiyi milyard illərlə ölçülən zaman göstəriciləri isə dini mətnlərin əsas məqsədi ilə ziddiyyət təşkil etmir. Beləliklə, İslamın diqqət mərkəzində yaradılışın tarixi deyil, onun ilahi mənşəyi, hikməti və insanın Yaradan qarşısındakı məsuliyyəti dayanır.
