Giriş
Mənəvi saflıq İslam əxlaqının fundamental anlayışlarından biri olub, insanın daxili aləminin günah, mənfi əxlaqi xüsusiyyətlər və nəfsani meyillərdən təmizlənərək ilahi dəyərlərlə formalaşmasını ifadə edir. Şiə məzhəbində mənəvi saflıq (təzkiyətün-nəfs) təkcə fərdi əxlaqi keyfiyyət deyil, həm də insanın Allaha yaxınlaşmasını təmin edən mənəvi kamilləşmə prosesidir. Bu yanaşmanın əsas mənbələrini Qurani-Kərim, Peyğəmbərin (s) sünnəsi və Əhli-beytin (ə) hədisləri təşkil edir.
Qurani-Kərimdə mənəvi saflıq anlayışı
Qurani-Kərimdə nəfsin paklaşdırılması insanın nicatının əsas şərtlərindən biri kimi təqdim edilir: "Həqiqətən, nəfsini paklaşdıran nicat tapmış, onu günaha batıran isə ziyana uğramışdır." (Şəms surəsi, 9–10).
Bu ayə şiə təfsir məktəbində insanın mənəvi inkişafının özünütərbiyə, təqva və ilahi göstərişlərə itaət yolu ilə mümkün olduğunu ifadə edən əsas dəlillərdən biri hesab edilir. Burada "təzkiyə" anlayışı həm mənəvi təmizlənmə, həm də əxlaqi kamilləşmə mənasında işlədilir.
Digər tərəfdən, Qurani-Kərim qəlbin paklığını axirət səadətinin başlıca şərti kimi təqdim edir: "O gün nə mal-dövlət, nə də övlad fayda verər. Yalnız Allaha sağlam (pak) qəlblə gələn kəsdən başqa."
(Şüəra surəsi,88–89).
Şiə təfsirlərinə görə "sağlam qəlb" (qəlbun səlim) şirkdən, nifaqdan, kin-küdurətdən və mənəvi xəstəliklərdən uzaq olan, ixlas və təqva ilə formalaşmış qəlbdir.
Əhli-beytin (ə) kəlamlarında mənəvi tərbiyə
Şiə məzhəbində Əhli-beyt (ə) ilahi elmin və əxlaqi kamilliyin daşıyıcıları hesab olunur. Onların hədislərində mənəvi saflığın əldə edilməsinin yolları geniş şəkildə izah edilir.
İmam Əli (ə) buyurur: "Qəlblər də bədənlər kimi yorulur. Buna görə də onları hikmətlə dirildin." (Nəhcül-Bəlağə, Hikmətlər).
Bu hədis qəlbin mənəvi inkişafı üçün davamlı şəkildə elm, zikr və ilahi maariflə qidalanmasının vacibliyini göstərir.
Həmçinin İmam Cəfər əs-Sadiq buyurur: "Əməl yalnız ixlasla qəbul olunur." (Əl-Kafi, c. 2).
Bu hədis şiə əxlaq nəzəriyyəsində ixlasın ibadət və saleh əməllərin qəbul edilməsinin əsas prinsipi olduğunu göstərir.
Şiə düşüncəsində mənəvi saflığın formalaşma vasitələri
Şiə teologiyasında mənəvi saflıq davamlı mənəvi tərbiyə nəticəsində formalaşır. Bu prosesin əsas elementləri aşağıdakılardır:
Təqvaya əsaslanan həyat tərzi; Səmimi tövbə və istiğfar; Namaz, oruc və Qurani-Kərimin tilavəti; Dua və zikr vasitəsilə Allahla mənəvi əlaqənin möhkəmləndirilməsi; Nəfsin davamlı şəkildə hesaba çəkilməsi (mühasibətün-nəfs); Ədalət, səbir, təvazökarlıq və mərhəmət kimi əxlaqi keyfiyyətlərin inkişaf etdirilməsi.
Bu baxımdan Səhifeyi-Səccadiyyə və Nəhcül-Bəlağə şiə mənəviyyatının əsas mənbələri hesab olunur. Həmin əsərlərdə insanın daxili aləminin islahı, nəfsin tərbiyəsi və Allahla mənəvi bağlılığın gücləndirilməsi geniş şəkildə izah edilir.
Nəticə
Şiə məzhəbinin teoloji və əxlaqi baxışına əsasən mənəvi saflıq insanın ilahi kamilliyə doğru inkişafını təmin edən əsas prinsiplərdən biridir. Bu proses Qurani-Kərimin göstərişlərinə əməl etməyi, Peyğəmbərin (s) sünnəsini və Əhli-beytin (ə) mənəvi irsini rəhbər tutmağı tələb edir. Nəfsin təzkiyəsi, ixlas, təqva və saleh əməllər şiə əxlaq sistemində insanın həm fərdi, həm də ictimai həyatının kamilləşməsinin əsas amilləri hesab edilir. Beləliklə, mənəvi saflıq yalnız fərdi ibadətin nəticəsi deyil, həm də insanın bütün davranışlarını əhatə edən kompleks əxlaqi və mənəvi inkişaf modelidir.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
