İslam əxlaqında əməlin dəyərini müəyyən edən əsas meyarlardan biri ixlasdır. Şiə məzhəbinə görə ixlas insanın bütün ibadət və saleh əməllərini yalnız Allahın razılığını qazanmaq niyyəti ilə yerinə yetirməsidir. Əməl zahiri davranışı ifadə etdiyi halda, ixlas həmin əməlin batini ruhunu və qəbul olunmasının əsas şərtini təşkil edir. Bu məqalədə Qurani-Kərim, Əhli-beyt (ə) hədisləri və şiə alimlərinin baxışları əsasında əməl ilə ixlas arasındakı əlaqə təhlil edilir.
Qurani-Kərimdə ixlasın əməlin qəbulunda həlledici rol oynadığı bildirilir. Allah-taala buyurur: Halbuki onlara yalnız dini Allaha məxsus edərək, ixlasla Ona ibadət etmək əmr olunmuşdur. (Bəyyinə,5).
Bu ayə göstərir ki, ibadətin zahiri forması ilə yanaşı, onun niyyəti və məqsədi də ilahi dəyərin əsas meyarıdır. Şiə təfsirçiləri qeyd etmişlər ki, ixlas insanın ibadətini riyadan, şöhrətpərəstlikdən və şəxsi mənafelərdən qoruyaraq onu saflaşdırır.
Şiə hədis mənbələrində ixlas əməlin ruhu kimi təqdim olunur. İmam Əli (ə) buyurur: Əməllərin dəyəri ixlasın ölçüsünə görədir.
Bu hədis onu göstərir ki, zahirən eyni olan iki əməl niyyətlərinə görə Allah yanında tamamilə fərqli dəyər daşıya bilər. Həmçinin İmam Cəfər Sadiq (ə) buyurur: İxlaslı əməl odur ki, etdiyin əmələ görə insanlardan tərif gözləməyəsən.
Bu hədis ixlasın əsas əlamətlərindən birinin yalnız Allahın razılığını hədəf seçmək olduğunu ifadə edir.
Şiə alimləri ixlasın insanın mənəvi təkamülündə mühüm rol oynadığını vurğulamışlar. Əllamə Təbatəbayi ixlası tövhidin əməli təzahürü kimi qiymətləndirərək bildirir ki, insan bütün davranışlarında Allahı yeganə məqsəd seçdikdə onun əməlləri mənəvi kamilləşməyə xidmət edir. Şəhid Mürtəza Mütəhhəri isə qeyd edir ki, ixlas yalnız ibadətlərdə deyil, elmi fəaliyyət, ailə münasibətləri, ictimai xidmət və peşə fəaliyyətində də əsas əxlaqi prinsipdir.
Əməl ilə ixlas arasındakı rabitə qarşılıqlı xarakter daşıyır. İxlas əməlin qəbul olunmasına səbəb olduğu kimi, davamlı saleh əməllər də insanın ixlasını gücləndirir. Əksinə, riya, təkəbbür və dünya mənfəətini əsas məqsəd seçmək əməlin mənəvi dəyərini azaldır. Buna görə şiə əxlaq məktəbində insanın zahiri əməllərini islah etməsi ilə yanaşı, niyyətini də daim nəzarətdə saxlaması tövsiyə edilir. Bu məqsədlə mühasibətün-nəfs (özünümuhasibə), tövbə, zikr və davamlı mənəvi tərbiyə mühüm vasitələr hesab olunur.
Deməli əməl və ixlas bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır. Əməl ixlassız zahiri bir davranışa çevrilə, ixlas isə əməl olmadan kamil şəkildə təzahür edə bilməz. İnsan yalnız saleh əməli səmimi niyyətlə birləşdirdikdə Allah dərgahında mənəvi dəyər qazanır və kamillik yolunda irəliləyir. Bu baxımdan ixlas İslam əxlaqında bütün ibadət və xeyirxah əməllərin qəbulunun əsas şərtlərindən biri hesab edilir.
Ona görə də ixlassız heç bir saleh əməlin Allah qatında dəyəri yoxdur və sırf Allaha xatir yerinə yetirilməyən hər növ əməl insana fayda verməz.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
