İslam etiqadının əsas prinsiplərindən biri Allah-taalanın elm sifətinə iman gətirməkdir. Allah bütün mövcudatın zahirindən və batinindən, keçmişindən, indisindən və gələcəyindən tam şəkildə xəbərdardır. Qurani-Kərimdə bu həqiqət müxtəlif ayələrdə ifadə edilmiş və insanın həm əməllərinin, həm də qəlbində gizlətdiyi niyyətlərin Allahdan gizli qala bilmədiyi bildirilmişdir. “Allah gizli və aşkar olan hər şeyi bilir” məzmunu Onun mütləq və sonsuz elmini ifadə edir.
Quranda buyurulur: “Şübhəsiz ki, Allah gözlərin xain baxışlarını və kökslərin gizlətdiklərini bilir” (Ğafir, 19).
Başqa bir ayədə isə belə deyilir: “O, qeybi və aşkarı biləndir. O, Böyükdür, Ucadır” (Rəd, 9).
Bu ayələrdən aydın olur ki, Allahın elmi yalnız insanların müşahidə edə bildiyi zahiri hadisələrlə məhdudlaşmır. İnsanların düşüncələri, niyyətləri, daxili meylləri və hətta heç kəsə açıqlamadıqları sirlər də Allahın elmi əhatəsindədir.
Allahın elmi Onun zatından ayrı və sonradan yaranmış bir xüsusiyyət hesab edilmir. İmamiyyə alimlərinin izahına əsasən, Allahın elmi əzəli və əbədidir. Yəni Allah hansısa hadisəni baş verdikdən sonra öyrənmir. Əksinə, bütün varlıq və hadisələr Onun sonsuz elmi ilə əhatə olunmuşdur. İmam Əli (ə) Nəhcül-bəlağədə Allahın elmini məxluqatın xüsusiyyətləri ilə müqayisə etməyin düzgün olmadığını vurğulayır. Çünki insanın biliyi məhdud, tədricən əldə olunan və dəyişən olduğu halda, Allahın elmi mütləq və sonsuzdur.
Burada mühüm bir teoloji məsələ meydana çıxır: Əgər Allah insanın gələcəkdə nə edəcəyini əvvəlcədən bilirsə, insanın iradə və ixtiyarı necə mümkün olur? Şiə məzhəbinin bu suala cavabı “əmr beynəl-əmreyn” (iki əmr arasında olan mövqe) prinsipi ilə ifadə edilir. İmamiyyə məktəbi nə insanı bütünlüklə məcbur edilmiş varlıq hesab edən cəbr nəzəriyyəsini, nə də Allahın hökmranlığını məhdudlaşdıran tam müstəqil insan iradəsi anlayışını qəbul edir. İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql edilən məşhur “Nə cəbrdir, nə də tam sərbəstlik; ikisinin arasında bir mövqedir” ifadəsi bu məsələni tam şəkildə aydınlaşdırır.
Bu baxımdan Allahın insanın gələcəkdə edəcəyi əməli bilməsi həmin əməli insana məcbur etdiyini göstərmir. Allah insanın hansı seçimi öz iradəsi ilə edəcəyini əzəldən bilir. Başqa sözlə, Allahın bilməsi insanın seçimlərinin səbəbi deyil. İnsan öz iradəsi ilə qərar verir, Allah isə həmin qərarı və onun nəticəsini əzəli elmi ilə bilir. Buna görə də ilahi elm ilə insanın məsuliyyəti arasında ziddiyyət yaranmır.
Allahın gizli və aşkar hər şeyi bilməsi insanın mənəvi həyatında da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mömin yalnız insanların qarşısında deyil, Allah qarşısında da məsuliyyət daşıdığını dərk edir. İnsan zahirən yaxşı görünə, lakin daxilində pis niyyət saxlaya bilər. Lakin Allah üçün zahir ilə batin arasında heç bir gizlilik yoxdur. Bu şüur insanı ixlasa, təqvaya və özünənəzarətə sövq edir. Beləliklə, Allahın elm sifəti yalnız nəzəri-kəlami məsələ deyil, insanın əxlaqi davranışını formalaşdıran mühüm etiqadi prinsipdir.
Nəticə olaraq, şiə-İmamiyyə baxışında Allahın gizli və aşkar olan hər şeyi bilməsi, Onun sonsuz, əzəli və əhatəli elminin nəticəsidir. Heç bir fikir, niyyət, söz və əməl Allahın elmindən kənarda qala bilməz. Eyni zamanda bu ilahi elm insanın iradəsini aradan qaldırmır. İnsan öz ixtiyarı ilə seçim edir və buna görə məsuliyyət daşıyır. Allahın hər şeydən xəbərdar olması isə mömin üçün həm xəbərdarlıq, həm də mənəvi tərbiyə mənbəyidir. İnsan insanların görmədiyi yerdə belə Allahın onu gördüyünü və qəlbindəkini bildiyini dərk edərək daha səmimi və məsuliyyətli həyat sürməyə çalışır.
