İnsan cəmiyyətinin mənəvi inkişafı yaxşı və pis insanların düzgün tanınmasından və onların davranışlarının obyektiv meyarlarla qiymətləndirilməsindən asılıdır. İslamda insanın dəyəri onun mənşəyi, maddi imkanları və ya ictimai mövqeyi ilə deyil, iman, təqva, əxlaq və əməli ilə ölçülür. Şiə məktəbinə görə, yaxşı insan Allahın razılığını qazanmağa çalışan, ədaləti, doğruluğu və mərhəməti həyat prinsipi seçən şəxsdir. Pis insan isə ilahi göstərişlərə qarşı çıxan, zülm, yalan və haqsızlığı həyat tərzinə çevirən şəxsdir. Bu məqalədə şiə kəlamı və əxlaqı baxımından yaxşı və pis insanın xüsusiyyətləri, onları bir-birindən fərqləndirən əsas meyarlar və cəmiyyətə təsirləri araşdırılır.
Giriş
İnsan daim müxtəlif xarakter və davranışlara malik insanlarla qarşılaşır. Bu səbəbdən yaxşı insanı pis insandan ayırmaq təkcə dini deyil, həm də sosial və əxlaqi baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. İslam insanları zahiri görünüşə, var-dövlətə və sosial statusa görə deyil, onların imanına, əxlaqına və davranışına görə qiymətləndirir.
Şiə məktəbində insanın şəxsiyyətinin formalaşmasında iman, saleh əməl və Əhli-beytin (ə) mənəvi məktəbi əsas rol oynayır. Bu baxımdan yaxşı insan dedikdə yalnız ibadət edən deyil, həm də insanlara qarşı ədalətli, mərhəmətli və məsuliyyətli davranan şəxs nəzərdə tutulur.
1. Şiə məktəbində yaxşı insan anlayışı
Şiə alimlərinin fikrincə, yaxşı insan iman, təqva və saleh əməli özündə birləşdirən şəxsdir. Belə insan Allah qarşısında məsuliyyət hiss edir, insan hüquqlarına hörmətlə yanaşır və cəmiyyətin rifahı üçün çalışır.
Yaxşı insanın əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
Güclü iman və ixlas, Təqva və Allah qorxusu, Doğruluq və etibarlılıq, Ədalətli davranış, Mərhəmət və bağışlama, Səbir və təvazökarlıq, Əmanətə sadiqlik və İnsanlara faydalı olmaqdır.
Allah-taala Qurani-Kərimdə buyurur: Allah yanında ən hörmətliniz təqvası ən çox olanınızdır. (Hucurat,13).
Bu ayə onu göstərir ki, insanın üstünlüyü maddi imkanlarla deyil, mənəvi kamilliyi ilə ölçülür.
2. Pis insanın xüsusiyyətləri
Şiə əxlaqına görə pis insan yalnız günah işlədən deyil, günahı həyat tərzinə çevirən və başqalarının hüquqlarını pozan şəxsdir. Belə insanın əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:
Təkəbbür; Yalan danışmaq; Zülm etmək; Xəyanət; Paxıllıq; Riyakarlıq; Haqsız qazanc əldə etmək və insanlara zərər vermək.
Bu barədə imam Əli (ə) buyurur: İnsanın dəyəri onun gözəl əxlaqı ilə ölçülür. Bu kəlam onu göstərir ki, insanın həqiqi şəxsiyyəti onun davranışlarında özünü göstərir.
3. Yaxşı və pis insanı tanıma meyarları
Şiə məktəbi insanları zahiri görünüşə görə qiymətləndirməyi qəbul etmir. Həqiqi meyar insanın əməli və əxlaqıdır.
Hər bir yaxşı insanın əsas meyarları bunlardır:
a) İman
İman insanın bütün davranışlarını istiqamətləndirən əsas qüvvədir.
b) Əxlaq
İslam əxlaqı yaxşı insanın ən mühüm göstəricisidir. Doğruluq, səbir və mərhəmət insanı kamilləşdirir.
c) Saleh əməl
Yaxşı niyyət əməl ilə təsdiqlənməlidir. Əməl olmayan iman kamilləşmir.
d) İnsan hüquqlarına hörmət
Şiə fiqhində insanların haqqını pozmaq ən böyük günahlardan hesab edilir.
e) Ədalət
Ədalət bütün islami dəyərlərin əsas sütunlarından biridir. Ədalətli insan həm özünə, həm ailəsinə, həm də cəmiyyətə qarşı məsuliyyətlidir.
4. Yaxşı və pis insanın cəmiyyətə təsiri
Yaxşı insanlar cəmiyyətdə etimad, sabitlik və birlik yaradırlar. Onların fəaliyyəti ailələrin möhkəmlənməsinə, sosial həmrəyliyin artmasına və mənəvi dəyərlərin qorunmasına xidmət edir.
Pis insanlar isə cəmiyyətdə etimadı zəiflədir, haqsızlığı yayırlar, fitnə və ixtilaf yaradırlar və mənəvi dəyərlərin məhv olmasına səbəb olurlar.
Bu səbəbdən Qurani-Kərim və Əhli-beyt (ə) məktəbi möminləri saleh insanlarla dostluğa və pis əməlli insanlardan uzaq durmağa çağırır.
5. İmam Əlinin (ə) baxışında yaxşı insan
Şiə məktəbində İmam Əli (ə) kamil insan nümunəsi hesab edilir. Onun həyatında elm, ədalət, mərhəmət, cəsarət və təvazökarlıq vəhdət təşkil etmişdir.
"Nəhcül-Bəlağə"də İmam Əli (ə) buyurur ki, insanın həqiqi dəyəri onun əxlaqı, elmi və təqvası ilə müəyyən olunur. O, möminləri daim nəfslərini islah etməyə, ədalətli olmağa və başqalarının hüquqlarını qorumağa çağırır.
Şiə məktəbinə görə yaxşı və pis insan arasında fərq qoymaq zahiri xüsusiyyətlərə deyil, iman, təqva, əxlaq və saleh əmələ əsaslanmalıdır. Yaxşı insan Allahın razılığını qazanmağa çalışan, insanlara fayda verən, ədalətli və doğru davranan şəxsdir. Pis insan isə zülmü, yalanı və haqsızlığı həyat tərzinə çevirən, həm özünə, həm də cəmiyyətə zərər verən şəxsdir.
Beləliklə, şiə əxlaqında insanın dəyəri onun mənəvi kamilliyi və əməli ilə müəyyən edilir. Bu yanaşma fərdi inkişafla yanaşı, ədalətli və sağlam cəmiyyətin formalaşmasına da mühüm töhfə verir.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
