Xülasə
Süni intellektin sürətli inkişafı dini biliklərin əldə edilməsi və yayılması sahəsində də yeni imkanlar və problemlər meydana çıxarmışdır. Bu gün insanlar dini hökmlər, etiqadi məsələlər və şəri suallara cavab tapmaq üçün süni intellekt sistemlərindən istifadə edə bilirlər. Lakin Şiə fiqhində fətvanın mənbə, dəlil, ictihad və məsuliyyət baxımından özünəxas xüsusiyyətləri vardır. Bu məqalədə süni intellektin dini məlumatların təqdim edilməsində rolu və onun müctəhidin yerini tutmasının mümkün olub-olmaması Şiə fiqhinin əsas prinsipləri əsasında araşdırılır.
Giriş
XXI əsrdə süni intellekt insan həyatının müxtəlif sahələrinə, o cümlədən təhsil, səhiyyə, hüquq və dini biliklərin əldə edilməsinə daxil olmuşdur. Süni intellekt böyük həcmdə məlumatı qısa müddətdə emal etmək və istifadəçiyə cavab təqdim etmək imkanına malikdir. Bununla belə, dini sualın cavablandırılması yalnız məlumatın tapılması məsələsi deyil; burada mənbələrin düzgün müəyyənləşdirilməsi, onların dəyərləndirilməsi və konkret məsələyə fiqhi prinsiplərin tətbiqi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müasir tədqiqatlar da süni intellektin Şiə ictihadında istifadəsi zamanı etibarlılıq, “hallüsinasiya”, şəffaflıq, məsuliyyət və dini nüfuz kimi problemlərin yarana biləcəyini göstərir.
Əsas hissə
İmamiyyə-Şiə fiqhində ictihad şəri hökmlərin mötəbər dəlillər əsasında müəyyənləşdirilməsi prosesidir. Müctəhid yalnız məlumat toplayan şəxs deyil; o, Quran, hədis, icma və əqli dəlillər kimi fiqhi mənbələri və üsuli prinsipləri dərindən mənimsəmiş alimdir. Buna görə də fətva yalnız texniki məlumatın nəticəsi kimi deyil, müəyyən elmi və dini məsuliyyət daşıyan bir hökm kimi qiymətləndirilir.
Süni intellekt bu prosesdə köməkçi vasitə kimi mühüm imkanlar yarada bilər. Məsələn, böyük həcmdə dini mətnlərin axtarılması, müxtəlif mənbələrin müqayisəsi, terminlərin müəyyənləşdirilməsi və əvvəlki elmi araşdırmaların sistemləşdirilməsi zamanı texnologiyadan faydalanmaq mümkündür. Lakin süni intellektin təqdim etdiyi cavabın avtomatik olaraq şəri hökm hesab edilməsi ciddi problemlərə səbəb ola bilər. Çünki süni intellekt verdiyi cavabın dini baxımdan məsuliyyətini öz üzərinə götürən mükəlləf insan subyekti deyil. Bu səbəbdən onun cavabı ilə müctəhidin fətvası arasında mühüm fərq mövcuddur.
Digər tərəfdən, süni intellekt bəzən mövcud olmayan mənbə və rəvayətləri real məlumat kimi təqdim edə, müxtəlif fiqhi görüşləri bir-birinə qarışdıra və konkret məzhəbin metodoloji xüsusiyyətlərini nəzərə almaya bilər. Bu risk xüsusilə dini məsələlərdə əhəmiyyətlidir. Son elmi araşdırmalarda da generativ süni intellektin Şiə ictihadında hələlik müstəqil vasitə kimi istifadəsinin ciddi məhdudiyyətlərlə qarşılaşdığı vurğulanır.
Bu baxımdan daha düzgün yanaşma süni intellekti müctəhidin alternativi deyil, elmi köməkçisi kimi qəbul etməkdir. Texnologiya dini mənbələrə çıxışı asanlaşdıra və ilkin araşdırma prosesini sürətləndirə bilər. Lakin son fiqhi nəticənin mötəbər mənbələr əsasında insan mütəxəssis tərəfindən yoxlanılması zəruridir. İslam etikası baxımından da texnologiyanın faydalı olması onun insan ləyaqətinə, ədalətə, həqiqətə və məsuliyyət prinsipinə uyğun istifadəsini tələb edir. Müasir İslam etikası üzrə araşdırmalar süni intellektin istifadəsində ədalət, insan ləyaqəti, məxfilik və məsuliyyət kimi prinsiplərin qorunmasını önə çəkir.
Nəticə
Nəticə etibarilə, süni intellekt dini biliklərin əldə edilməsində və elmi araşdırmalarda faydalı texnoloji vasitə ola bilər. Lakin İmamiyyə-Şiə fiqhində fətva yalnız informasiyanın emalından ibarət olmadığı üçün süni intellektin müctəhidin yerini tam şəkildə tutması hazırkı şəraitdə əsaslandırılmış görünmür. Daha məqsədəuyğun model texnologiyanın insan alimə yardım etdiyi, lakin fiqhi məsuliyyət və son qərarın mötəbər mütəxəssis tərəfindən həyata keçirildiyi yanaşmadır. Beləliklə, müasir texnologiya dini ənənəyə rəqib deyil, düzgün metodoloji nəzarət altında onun elmi imkanlarını genişləndirən vasitəyə çevrilə bilər.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
