Xülasə
İmam Həsən ibn Əli əl-Əsgəri (ə) on iki imamlı şiəliyin on birinci imamı və İmam Əli əl-Hadinin (ə) oğlu olmuşdur. O, hicri 260-cı ildə (miladi 874) Samirra şəhərində vəfat etmiş və atasının yanında dəfn olunmuşdur. Onun həyatının son dövrü Abbasi xilafətinin güclü siyasi nəzarəti altında keçmişdir. İmamın vəfatının səbəbi barədə mənbələr arasında müəyyən fərqlər mövcuddur. Şiə mənbələrinin böyük hissəsi onun Abbasi xəlifəsi əl-Mötəmidin göstərişi ilə zəhərləndiyini və bu səbəbdən şəhid olduğunu bildirir.
Bu məqalədə İmam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadətinin tarixi-siyasi konteksti, vəfatının tarixinin mənbələrdə təqdimatı, Abbasi hakimiyyətinin ona münasibəti və onun ölümündən sonra yaranan imamət məsələsi araşdırılır. Təhlil göstərir ki, İmamın vəfatı yalnız fərdi bioqrafik hadisə deyil, IX əsrin ikinci yarısında Abbasi hakimiyyəti ilə Əhli-beyt (ə) tərəfdarları arasındakı mürəkkəb siyasi münasibətlərin mühüm hadisələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Giriş
İmam Həsən Əsgəri (ə) İslam tarixinin siyasi və məzhəbi baxımdan mürəkkəb mərhələlərindən birində yaşamışdır. O, hicri III əsrin ortalarında Abbasi xilafətinin paytaxt şəhərlərindən biri olan Samirrada fəaliyyət göstərmiş, imamət dövrünün böyük hissəsini siyasi nəzarət və məhdudiyyətlər şəraitində keçirmişdir. Müasir elmi ədəbiyyatda da onun həyatının əsas xüsusiyyətlərindən biri məhz Abbasi hakimiyyətinin nəzarəti altında olması kimi qiymətləndirilir. İmam Həsən Əsgəri (ə) qısa imamət dövrünü Samirrada yaşayıb və hicri 260-cı ildə vəfat etmişdir.
İmamın (ə) şəhadəti şiə dini yaddaşında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bunun əsas səbəblərindən biri onun vəfatının on iki imam silsiləsinin gələcəyi baxımından həlledici mərhələyə təsadüf etməsidir. İmam Həsən Əsgərinin (ə) vəfatından sonra şiə icması imamətin davamı məsələsi ilə üz-üzə qalmış və bu məsələ sonrakı əsrlərdə şiə teologiyasının mühüm mövzularından birinə çevrilmişdir.
İmam Həsən Əsgərinin (ə) həyatı və siyasi mühit
İmam Həsən Əsgəri (ə) Əbu Məhəmməd künyəsi ilə tanınmışdır. “Əsgəri” nisbəsi onun və atası İmam Əli əl-Hadinin (ə) Samirra şəhərində yerləşdirilməsi ilə əlaqələndirilir. Samirra həmin dövrdə Abbasi hakimiyyətinin mühüm mərkəzi idi. İmamın (ə) həyatının mühüm hissəsinin burada keçməsi onun siyasi hakimiyyət tərəfindən daim nəzarətdə saxlanılması ilə əlaqələndirilir.
Atası İmam Əli əl-Hadinin (ə) hicri 254-cü ildə vəfatından sonra Həsən Əsgəri (ə) imamət məqamına keçmişdir. Onun imaməti təxminən altı il davam etmiş və bu dövr əl-Mötəzz, əl-Mühtədi və əl-Mötəmidin hakimiyyət illərini əhatə etmişdir.
Bu siyasi şərait imamın (ə) fəaliyyətinin xarakterinə birbaşa təsir göstərmişdir. Əvvəlki imamlarla müqayisədə onun açıq və geniş ictimai fəaliyyət imkanları daha məhdud idi. Buna baxmayaraq, şiə icması ilə əlaqələrin qorunması, dini biliklərin ötürülməsi və imamət institutunun davamlılığının təmin edilməsi onun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən olmuşdur.
Abbasi hakimiyyəti ilə münasibətlər
IX əsrdə Abbasi hakimiyyəti Əhli-beyt (ə) nəslinin siyasi və ictimai nüfuzuna həssas yanaşırdı. Bunun səbəblərindən biri şiə və Əhli-beyt (ə) tərəfdarlarının müxtəlif bölgələrdə sosial dayaqlara malik olması, digər tərəfdən isə Abbasi hakimiyyətinin legitimliyinə alternativ siyasi iddiaların mövcudluğu idi.
İmam Həsən Əsgərinin (ə) Samirrada yaşaması da bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun sərbəst hərəkətlərinin məhdudlaşdırılması və hakimiyyət tərəfindən müşahidə altında saxlanılması haqqında şiə mənbələrində geniş məlumatlar mövcuddur. Əl-Qeybə əsərində nəql olunan uzun rəvayətlərdən birində İmamın (ə) xəstələnməsindən sonra Abbasi sarayının onun evinə həkimlər və etibarlı şəxslər göndərməsi təsvir olunur. Mənbədə İmamın (ə) vəfatına qədər onun vəziyyətinin müşahidə edildiyi və ölümündən sonra dəfn mərasiminə dövlət nümayəndələrinin qatıldığı bildirilir.
Bu məlumatlar göstərir ki, İmamın (ə) şəhadəti Abbasi hakimiyyəti üçün adi şəxsin ölümü kimi qəbul edilməmişdir. Onun xəstəliyi və vəfatı dövlət tərəfindən xüsusi nəzarətdə saxlanılmışdır.
İmamın vəfatının tarixi
Mənbələrdə İmam Həsən Əsgərinin (ə) vəfatı üçün əsasən hicri 260-cı ilin Rəbiül-əvvəl ayı göstərilir. Şiə ənənəsində ən geniş yayılmış tarix 8 Rəbiül-əvvəl 260-cı il, yəni 1 yanvar 874-cü il hesab olunur. Encyclopaedia Iranica da 8 Rəbiül-əvvəl 260-cı ili onun Samirrada ölümü üçün əsas tarix kimi göstərir, baxmayaraq ki, bəzi digər mənbələr fərqli tarixlər təqdim edir.
Şəhadət və zəhərlənmə məsələsi
İmam Həsən Əsgərinin (ə) ölümünün səbəbi məqalənin ən mühüm və mübahisəli məsələlərindən biridir.
Şiə mənbələrinin əhəmiyyətli hissəsində onun təbii ölümlə deyil, zəhərlənmə nəticəsində şəhid olduğu və bu hadisənin Abbasi xəlifəsi əl-Mötəmidin siyasəti ilə əlaqəli olduğu bildirilir. Bu ənənəyə görə, xəlifə İmamın (ə) nüfuzunun artmasından və imamət silsiləsinin davam etməsindən narahat olmuş və onun aradan götürülməsini əmr etmişdir.
Ölümündən əvvəl dövlət nəzarətinin gücləndirilməsi
İmamın (ə) son xəstəliyi zamanı baş verən hadisələr onun Abbasi hakimiyyəti tərəfindən nə qədər ciddi şəkildə izlənildiyini göstərir. Əl-Qeybə əsərindəki rəvayətə əsasən, İmamın (ə) xəstəliyi haqqında xəbər yayıldıqdan sonra saray nümayəndələri onun evinə göndərilmiş, həkimlər təyin edilmiş və onun vəziyyətini müşahidə etmək üçün müxtəlif şəxslər orada saxlanılmışdır.
Bu hadisənin siyasi izahı mühümdür. İmam Həsən Əsgərinin (ə) vəfatından sonra onun yerinə kimin keçəcəyi məsələsi həm şiə icması, həm də Abbasi hakimiyyəti üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Sonrakı şiə mənbələrində Abbasi hakimiyyətinin İmamın (ə) övladının olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün axtarış apardığı bildirilir.
Beləliklə, İmamın (ə) ölüm yatağındakı dövlət nəzarəti yalnız onun xəstəliyi ilə bağlı tibbi tədbir kimi deyil, həm də siyasi təhlükəsizlik məsələsi kimi izah edilə bilər.
İmamın (ə) dəfni və şəhadətindən sonrakı vəziyyət
İmam Həsən Əsgəri (ə) Samirrada, atasının dəfn olunduğu evdə dəfn edilmişdir. Mənbələrdə onun cənazə namazında Abbasi hakimiyyətinin nümayəndələrinin iştirak etdiyi və dəfn mərasiminin dövlət səviyyəsində diqqət mərkəzində olduğu bildirilir.
Bu məqam xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bir tərəfdən hakimiyyət İmamın (ə) fəaliyyətinə nəzarət edir, digər tərəfdən isə onun ölümünün cəmiyyətdə siyasi və məzhəbi gərginlik yaratmaması üçün prosesə müdaxilə edirdi.
İmamın (ə) ölümündən sonra isə onun varisi məsələsi daha da mürəkkəbləşmişdir. Şiə imamət doktrinasına əsasən, Həsən Əsgərinin (ə) imamətindən sonra onun oğlu Məhəmməd əl-Məhdi (ə.f.) on ikinci imam olmuşdur. Bu məsələ şiə tarixinin və teologiyasının sonrakı inkişafında fundamental rol oynamışdır.
Şəhadətin şiə düşüncəsində mənası
İmam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadəti yalnız tarixi bir ölüm hadisəsi deyil, şiə dini yaddaşında imamət ideyasının davamlılığını simvolizə edən hadisədir.
Şiə teologiyasında imam siyasi hakimiyyət sahibi olmaqdan daha geniş məna daşıyır: O, dini rəhbər, mənəvi nümunə və ilahi höccət kimi qəbul edilir. Bu baxımdan İmamın qısa və məhdudiyyətlər içərisində keçən həyatı onun siyasi hakimiyyət qarşısında dini-mənəvi mövqeyinin qorunması ilə əlaqələndirilir.
Onun şəhadətindən sonra imamət məsələsinin yeni mərhələyə keçməsi də hadisənin tarixi əhəmiyyətini artırmışdır. Beləliklə, İmam Həsən Əsgərinin (ə) vəfatı bir imamın həyatının sonu olmaqla yanaşı, şiə tarixində yeni dövrün başlanğıcı olmuşdur.
Nəticə
İmam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadəti IX əsrin sonlarına yaxın İslam dünyasında dini, siyasi və məzhəbi münasibətlərin kəsişdiyi mühüm tarixi hadisələrdən biridir. O, həyatının böyük hissəsini Abbasi hakimiyyətinin nəzarəti altında keçirmiş, imamət dövründə ciddi siyasi məhdudiyyətlərlə üzləşmişdir.
Mənbələrin müqayisəsi göstərir ki, onun hicri 260-cı ilin Rəbiül-əvvəl ayında Samirrada vəfat etməsi geniş şəkildə qəbul edilir. Şiə ənənəsində isə xüsusilə 8 Rəbiül-əvvəl tarixi və onun zəhərlənərək əl-Mötəmidin göstərişi ilə şəhid edilməsi qəbul olunmuşdur.
İmam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadətinin ən mühüm tarixi nəticələrindən biri onun ölümündən sonra imamət məsələsinin yeni mərhələyə daxil olmasıdır. Bu mərhələ sonrakı dövrdə “qeybət” doktrinasının formalaşması və on iki imamlı şiəliyin teoloji sisteminin inkişafı baxımından həlledici olmuşdur.
Nəticə etibarilə, İmam Həsən Əsgərinin (ə) şəhadətini yalnız dini-mərasim xarakterli hadisə kimi deyil, Abbasi siyasi sistemi, Əhli-beyt irsi, şiə icmasının təşkilatlanması və imamət doktrinasının tarixi inkişafı kontekstində araşdırmaq daha məhsuldardır.
Qardabani Şəhərinin İmam Cüməsi, İlahiyyatçı Hacı Elçin Əliyev
