Şiə İslam düşüncəsində bu sualın əsasını mühüm bir prinsip təşkil edir: Haqqa bağlı olmaq, zülmə qarşı çıxmaq və eyni zamanda hikmətlə davranmaq. Həqiqi müsəlman nə hər haqsızlıq qarşısında susmalı, nə də hər vəziyyətdə düşünmədən qarşıdurmaya girməlidir. O, haqqı müdafiə etməyin hansı yolla daha düzgün və faydalı olacağını müəyyənləşdirməyə çalışmalıdır.
Bu məsələdə üç anlayışı bir-birindən ayırmaq vacibdir:
Əl-Əmru bil-Mərufi və Nəhyu-ənil-Munkəri: Yaxşılığa dəvət etmək və pislikdən çəkindirmək.
Zülmə qarşı mübarizə: Haqsızlığa, istismara və insanların hüquqlarının pozulmasına qarşı çıxmaq.
İnqilab və hakimiyyətə qarşı çıxmaq: Siyasi, ictimai və bəzən köklü dəyişikliklərə yönələn fəaliyyət. Bu, hər haqsızlığa etirazla eyni şey deyil.
Şiə məzhəbində bu məsələlərə münasibət həm Quran ayələri, həm Peyğəmbərin (s), həm də Əhli-beytin (ə) həyat və təlimləri əsasında formalaşır.
1. Nə vaxt etiraz etmək lazımdır?
Allah Quranda belə buyurulur: Siz insanlar üçün ortaya çıxarılmış ən yaxşı ümmətsiniz: yaxşı işlərə əmr edir, pis işlərdən çəkindirir və Allaha iman gətirirsiniz. (Ali-İmran surəsi, 110-cu ayə).
Şiə fiqhində yaxşılığa dəvət və pislikdən çəkindirmək müəyyən şərtlərlə dini vəzifə sayılır. Ayətullah Sistaninin fiqhi hökmlərində bu vəzifənin həyata keçirilməsi üçün insanın yaxşı ilə pisi tanıması, təsir göstərməyin mümkün olması, haqsızlığı törədən şəxsin onu davam etdirmək niyyətində olması və ciddi zərər riskinin qiymətləndirilməsi kimi şərtlər qeyd olunur.
Buna əsasən, aşağıdakı hallarda etiraz etmək üçün ciddi mənəvi əsas var:
- Günahsız insanların hüquqları tapdalanırsa və ya onlara zülm edilirsə.
- Korrupsiya, rüşvət, ayrı-seçkilik və haqsızlıq insanlara zərər vurursa.
- İnsanlar öz haqlarından məhrum edilir, onların səsi və şikayətləri qəsdən susdurulursa.
- Etiraz etmək üçün həqiqətə əsaslanan, zərəri azaltmağa və vəziyyəti düzəltməyə kömək edə biləcək bir yol varsa.
Etirazın mütləq küçə qarşıdurması və ya inqilab olması lazım deyil. Haqqı dəlillərlə müdafiə etmək, məsul şəxslərə müraciət etmək, ictimaiyyətə həqiqəti çatdırmaq, dinc etirazlarda iştirak etmək və zərərçəkənlərə yardım göstərmək də zülmə qarşı mübarizənin formalarıdır.
2. İmam Hüseynin (ə) qiyamı nə öyrədir?
Şiə düşüncəsində bu mövzunun ən mühüm nümunəsi İmam Hüseynin (ə) Kərbəla hadisəsidir. İmam Hüseyn (ə) hakimiyyətə itaətin öz-özlüyündə mütləq olmadığını, ədalət və dini prinsiplərin qorunmasının böyük əhəmiyyət daşıdığını göstərən nümunə kimi qəbul edilir.
İmam Hüseynin (ə) qiyamı bizə öyrədir ki, sakitlik və itaət həmişə fəzilət deyil; bəzən susmaq zülmün davam etməsinə şərait yarada bilər. İnsan haqsızlığı normal qəbul etməməli, haqqı müdafiə etməyə çalışmalıdır.
Lakin bu hadisədən “Hər haqsızlıq baş verəndə silahlı qiyam etmək vacibdir” nəticəsini çıxarmaq düzgün olmaz. Kərbəlanın tarixi və dini şəraiti xüsusi idi. İctimai və siyasi mübarizənin hansı formada aparılması barədə qərar konkret şərait, nəticələr və dini hökmlər nəzərə alınmaqla verilməlidir.
3. Nə vaxt sakit qalmaq və ya qarşıdurmadan çəkinmək lazımdır?
Sakit qalmaq həmişə qorxaqlıq və ya zülmə razılıq demək deyil. Bəzən insanın seçdiyi üsulun daha böyük haqsızlığa, günahsız insanların ölümünə və ya cəmiyyətin daha ağır zərər görməsinə səbəb olacağı ehtimalı varsa, həmin üsuldan çəkinmək hikmətli davranışdır.
Şiə fiqhində, ümumi qayda olaraq, ciddi zərər təhlükəsi yaxşılığa dəvət və pislikdən çəkindirmək vəzifəsinə təsir edir. Bununla belə, xüsusilə mühüm dini və insani məsələlərdə hökmlər fərqlənə bilər. Buna görə bütün hallara şamil olunan sadə bir “Təhlükə varsa sus” qaydası yoxdur.
Məsələn:
Faktlar aydın deyilsə: Şayiəyə əsaslanaraq insanı ittiham etmək əvəzinə, həqiqəti araşdırmaq lazımdır.
Etirazın seçilmiş forması günahsızlara böyük zərər vuracaqsa: Daha təhlükəsiz və təsirli yol axtarmaq lazımdır.
Dinc və qanuni vasitələrlə nəticə əldə etmək mümkündürsə: Əsassız zorakılığa və dağıntıya əl atmaq düzgün deyil.
Birbaşa müdaxilə ciddi təhlükə yaradırsa: Təhlükəsiz şəkildə məlumat vermək, zərərçəkənləri qorumaq və etibarlı kömək çağırmaq daha münasib ola bilər.
Burada mühüm fərq var: Qarşıdurmadan çəkinmək zülmü ürəkdən qəbul etmək demək deyil. İnsan təhlükəli üsuldan imtina etdiyi halda da haqqı müdafiə edən başqa yollar seçə bilər.
4. Bəs inqilab nə vaxt dini baxımdan əsaslandırıla bilər?
Burada incə bir məqam var: Zülmə qarşı çıxmaq və inqilab etmək eyni şey deyil. Zülmə etiraz etmək dini və əxlaqi vəzifəyə çevrilə bilər, amma bundan konkret inqilabın vacibliyi avtomatik olaraq çıxmır.
İnqilabın dini baxımdan əsaslandırılması üçün ən azı bu suallar araşdırılmalıdır:
a- Zülm həqiqətən mövcuddurmu? Qərar şayiəyə, qəzəbə və ya siyasi təbliğata deyil, yoxlanılmış faktlara əsaslanmalıdır.
b- Məqsəd nədir? Məqsəd şəxsi intiqam və hakimiyyət ehtirası deyil, ədalətin bərpası və insanların hüquqlarının qorunması olmalıdır.
c- Nəticələr nə ola bilər? Dəyişiklik cəmiyyətdəki zülmü azaldacaq, yoxsa daha böyük zorakılıq və haqsızlıq yaradacaq?
d- Başqa yollar varmı? Dinc etiraz, hüquqi mübarizə, ictimai maarifləndirmə və təşkilatlanma kimi yolların imkanları nəzərdən keçirilməlidir.
f- Dini məsuliyyət kimə aiddir? Konkret siyasi şəraitdə qiyamın hökmünü ümumi bir cümlə ilə müəyyənləşdirmək olmaz. Bu, şiə fəqihlərinin fərqli yanaşmalarını və həmin şəraitin xüsusiyyətlərini nəzərə almağı tələb edir.
Şiə siyasi düşüncəsində bu məsələlərə yanaşmalar müxtəlifdir. Buna görə bütün şiələrin eyni siyasi mövqedə olduğunu və hər bir haqsızlığın inqilabı vacib etdiyini demək doğru olmaz.
5. Həqiqi müsəlman özünə hansı meyarı rəhbər tutmalıdır?
Allah Qurani-Kərimdə belə buyurur: Ey iman gətirənlər! Özünüzün, ata-ananızın və yaxınlarınızın əleyhinə olsa belə, ədaləti qoruyun və Allah üçün şahidlik edənlər olun. (Nisa surəsi,135-ci ayə).
Bu ayədən çıxan mühüm nəticə budur ki, müsəlman ədaləti öz mənafeyindən, ailəsindən, siyasi tərəfdən və ya rəhbər hesab etdiyi şəxsdən üstün tutmalıdır. Əgər öz tərəfi haqsızlıq edirsə, onu da haqsız saymağı bacarmalıdır.
İmam Əlinin (ə) həyatından götürülən əsas dərslərdən biri də budur ki, rəhbərlik və güc insanı ədalətdən azad etmir. Dini sədaqət haqsızlığı müdafiə etmək deyil, haqqı qorumaqdır.
Deməli, həqiqi müsəlmanın vəzifəsi hər vəziyyətdə nə kor-koranə üsyan etmək, nə də kor-koranə susmaqdır. Onun vəzifəsi haqqı tanımaq, zülmü qəbul etməmək, imkan daxilində ona qarşı çıxmaq və bunu hikmətlə etməkdir.
Zülmü dayandırmaq mümkündürsə, insan öz imkanları daxilində buna çalışmalıdır.
Danışmaq və ya dinc etiraz etmək fayda verə bilərsə, bu yollar nəzərdən keçirilməlidir.
Seçilən üsul günahsız insanlara ağır zərər vuracaqsa, daha düzgün və təhlükəsiz yol axtarılmalıdır.
İnqilab kimi böyük siyasi addımlar isə emosiyaya deyil, ciddi dini, əxlaqi və ictimai qiymətləndirməyə əsaslanmalıdır.
Ən mühüm prinsip budur: Zülmə qarşı çıxmaq, zülmün özünə çevrilmədən haqqı müdafiə etməkdir. Çünki məqsəd yalnız bir hakimiyyəti dəyişmək deyil, ədaləti bərpa etmək və insanların ləyaqətini qorumaqdır.
Qeyd: Bu, ümumi dini izahdır, konkret siyasi vəziyyətə dair fətva deyil. Konkret hadisədə şəri vəzifəni müəyyənləşdirmək üçün təqlid edilən mərcənin hökmünə və etibarlı dini mütəxəssislərin izahına müraciət etmək məqsədəuyğundur.
